Xén lông cừu: cừu nhiệt đới có cần xén không và vì sao

Cừu nhiệt đới lông ngắn như cừu Phan Rang và phần lớn cừu Dorper không cần xén lông: bộ lông của chúng ngắn, thô và tự rụng theo mùa. Chỉ cừu len (Merino, Suffolk, Texel và các giống xứ lạnh) mới bắt buộc xén ít nhất mỗi năm một lần, vì len của chúng mọc mãi không rụng. Với hộ nuôi ở Việt Nam, việc cần làm thường chỉ là tỉa lông bẩn quanh mông và đuôi để chống ruồi, giữ sạch.

Vì sao có cừu phải xén, có cừu không

Tổ tiên hoang dã của cừu nhà, thường được xem là nhóm cừu mouflon ở Tây Á, có bộ lông hai lớp: lớp lông thô bên ngoài và lớp lông tơ mịn bên trong, rụng đi mỗi mùa xuân. Con người thuần hoá cừu khoảng mười nghìn năm trước, ban đầu chủ yếu để lấy thịt, sữa, da. Qua hàng nghìn năm chọn lọc, ở một số vùng người ta giữ lại những con có lớp lông tơ dày hơn, không rụng, và dần dần tạo nên cừu len.

Kết quả là hai kiểu cừu:

Cừu Dorper đứng giữa: bộ lông pha giữa len và lông ngắn, phần lớn tự rụng. Một số con mang nhiều len hơn bình thường, lớp lông cũ bết lại không rụng hết, khi đó mới cần cắt tỉa.

Nếu cừu len không được xén thì sao

Bộ len của cừu len hiện đại có thể dài thêm nhiều centimet mỗi năm. Không được xén, cừu gặp đủ chuyện:

• Quá nóng: khối len dày như một tấm chăn mùa hè; ở khí hậu nóng, cừu có thể sốc nhiệt.
• Bị giòi: len quanh mông dính phân, nước tiểu, ẩm, hấp dẫn ruồi đẻ trứng; giòi nở ra ăn vào da thịt cừu. Ở các nước nuôi cừu len, đây là một vấn đề phúc lợi động vật nghiêm trọng.
• Nặng và khó đi lại: len ướt nước mưa rất nặng.
• Nằm ngửa không dậy được: cừu len dày lăn ngửa dễ mắc kẹt, nguy hiểm tính mạng.

Ví dụ nổi tiếng là con cừu Merino tên Chris, được tìm thấy lang thang gần Canberra (Úc) năm 2015 sau nhiều năm không được xén. Bộ len xén ra nặng hơn 40 kg, được ghi nhận là kỷ lục thế giới. Câu chuyện được kể nhiều như một lời nhắc: cừu len cần con người để sống khoẻ.

Cừu ở Việt Nam: thực tế cần làm gì

Cừu Phan Rang và cừu lông ngắn

Không cần xén. Bộ lông ngắn tự thay theo mùa và giúp cừu tản nhiệt. Xén sát cừu lông ngắn dưới nắng gắt còn làm da cừu cháy nắng, mất lớp che chắn. Việc nên làm:

• Tỉa lông bẩn quanh mông, đuôi, đùi sau nếu bị bết phân (nhất là khi cừu tiêu chảy), giúp sạch và chống ruồi.
• Tỉa lông quanh bầu vú của cừu cái sắp đẻ nếu lông dài, để cừu non dễ tìm núm.
• Kiểm tra da khi tỉa: ve, chấy rận, vết thương, vùng da sần.

Cừu Dorper và cừu lai

Phần lớn không cần xén. Nếu thấy mảng len cũ bết lại, không rụng, bẩn ở lưng, mông, thì cắt tỉa phần đó vào lúc trời mát.

Cừu len nhập (nếu có)

Một số nơi nuôi vài con cừu len làm cảnh, phục vụ khu du lịch. Những con này bắt buộc phải xén trước mùa nóng mỗi năm, có chuồng mát, có bóng râm. Nếu không có người biết xén, đừng nhận nuôi cừu len.

Xén lông cừu được làm như thế nào

Ở các nước nuôi cừu len, xén lông là một nghề có kỹ thuật riêng. Thợ xén giỏi dùng tông đơ điện chuyên dụng (hoặc kéo xén tay ở nơi truyền thống), đặt cừu ngồi tựa vào chân người ở những tư thế giữ con vật thư giãn, rồi đưa lưỡi xén theo một trình tự cố định để lột cả bộ len thành một tấm liền. Một thợ chuyên nghiệp mất vài phút cho một con.

Mấy nguyên tắc chung mà người nuôi cừu len nào cũng biết:

• Cừu phải khô: xén cừu ướt thì len hỏng, dễ mốc.
• Để cừu nhịn ăn vài giờ trước khi xén theo hướng dẫn của thợ, để dạ cỏ bớt căng, cừu dễ chịu hơn khi bị giữ ở tư thế ngồi.
• Không xén ngay trước một đợt lạnh, mưa lớn nếu không có chuồng che chắn; cừu vừa xén mất lớp cách nhiệt.
• Có bóng râm sau khi xén nếu trời nắng, tránh cháy nắng.
• Vệ sinh dụng cụ giữa các đàn để không lây bệnh da.

Người không có kinh nghiệm cầm kéo xén dễ làm đứt da cừu. Nếu cần xén, thuê người làm được hoặc học từ người có nghề.

Nghề xén lông và len trên thế giới

Úc, New Zealand, Trung Quốc và một số nước khác là những nơi sản xuất len lớn. Len Merino của Úc nổi tiếng về độ mịn; người ta đo độ mịn của sợi len bằng micron, sợi càng nhỏ, len càng mềm và đắt.

Xén lông còn là một môn thi đấu. Ở New Zealand, giải Golden Shears tổ chức tại thị trấn Masterton từ đầu thập niên 1960 là giải xén lông nổi tiếng nhất, nơi các thợ thi xem ai xén nhanh và sạch nhất.

Ngành len cũng có những tranh luận về phúc lợi động vật, chẳng hạn kỹ thuật cắt da vùng mông cừu Merino để chống giòi (mulesing) ở Úc, bị nhiều tổ chức và hãng thời trang phản đối, dẫn tới việc tìm giải pháp thay thế như chọn giống ít nếp da. Đây là chuyện của cừu len xứ khác, nhưng giải thích vì sao trên nhãn quần áo len đôi khi có dòng “không mulesing”.

Bắt tay làm: lịch chăm bộ lông cho đàn cừu lông ngắn

1. Hằng tuần: nhìn vùng mông, đuôi của cả đàn khi cừu về chuồng; con nào bết phân thì tách ra tỉa và kiểm tra có tiêu chảy không.
2. Trước mùa đẻ: tỉa lông dài quanh bầu vú và mông cừu cái chửa.
3. Đầu mùa mưa: kiểm tra ve, chấy rận, vùng da sần ngứa; báo thú y nếu thấy nhiều con bị, để được hướng dẫn xử lý.
4. Khi mua cừu lai, cừu nhập: hỏi người bán con đó có cần xén không, bộ lông có tự rụng không.
5. Khi thấy cừu gãi, cọ mình vào rào liên tục, rụng lông từng mảng bất thường: có thể là ký sinh trùng ngoài da hoặc bệnh da, cách ly và gọi thú y.

Muốn xem cừu len và cừu lông ngắn khác nhau thế nào, có thể tìm tài liệu của FAO về các giống cừu nhiệt đới, hoặc đến những khu du lịch, trang trại nuôi cả hai loại để quan sát trực tiếp.