Xử lý phân và nước thải chuồng bò cho hộ nhỏ: tách khô, bể lắng

Xử lý phân và nước thải chuồng bò hiệu quả nhất với hộ nhỏ là tách khô ngay từ đầu: cào phân rắn đưa vào hố ủ, còn nước tiểu và nước rửa chuồng chảy qua rãnh kín vào bể lắng nhiều ngăn rồi mới dùng tưới cây hoặc thấm dần. Mỗi con bò thải ra hàng chục ký phân mỗi ngày, nên đàn mười con không xử lý thì sau một mùa mưa đã thành chuyện cả xóm. Luật Chăn nuôi cũng yêu cầu chất thải chăn nuôi phải được thu gom, xử lý, không xả thẳng ra môi trường.

Một con bò thải ra bao nhiêu

Lượng phân và nước tiểu phụ thuộc vào cỡ con và khẩu phần. Theo các tài liệu kỹ thuật, một con bò trưởng thành thải lượng phân tươi khoảng 15–30 kg mỗi ngày, bò sữa ăn nhiều thì cao hơn, chưa kể vài lít tới hơn chục lít nước tiểu. Nếu lấy mức trung bình 20 kg phân mỗi con mỗi ngày làm giả định:

Con số này giải thích vì sao nhiều trại bắt đầu gọn gàng rồi vài tháng sau ngập phân: chủ trại tính chỗ cho bò mà quên tính chỗ cho phân. Hãy làm phép tính này trước khi xây hố.

Nguyên tắc số một: tách phân khô và nước

Phân trộn nước thành bùn lỏng là thứ khó xử lý nhất: nặng, hôi, khó vận chuyển, khó ủ. Phân khô cào riêng thì dễ ủ, dễ bán, ít mùi. Vì vậy:

• Cào phân trước, rửa chuồng sau. Mỗi sáng dùng xẻng, cào gom phân rắn ra xe rùa đẩy về hố ủ, rồi mới dội nước rửa nền. Lượng nước rửa giảm hẳn.
• Không dùng vòi nước áp lực xịt cả phân xuống rãnh. Tiết kiệm công vài phút nhưng tạo ra cả bể bùn lỏng.
• Nước mưa đi đường riêng. Máng xối mái dẫn nước mưa ra mương thoát nước sạch, không cho chảy vào rãnh phân. Mùa mưa, nước mưa lọt vào làm bể lắng tràn chỉ sau một trận.
• Rãnh phân có nắp hoặc tấm đan ở đoạn ngoài chuồng để hạn chế mùi và ruồi.

Bể lắng nhiều ngăn cho nước thải

Nước tiểu và nước rửa chuồng vẫn mang theo phân vụn. Cách đơn giản và phổ biến cho hộ nhỏ là bể lắng ba ngăn nối tiếp: ngăn thứ nhất giữ cặn nặng, ngăn thứ hai lắng tiếp, ngăn thứ ba nước đã trong hơn. Nước từ ngăn cuối có thể dẫn ra ao sinh học trồng bèo, rau muống, hoặc pha loãng để tưới cỏ, tưới cây ăn quả.

• Thành và đáy bể phải chống thấm, nhất là khi gần giếng nước.
• Bể có nắp hoặc mái để nước mưa không làm tràn.
• Định kỳ vét cặn đáy ngăn đầu, đưa vào hố ủ cùng phân khô.
• Dung tích bể tính theo lượng nước rửa mỗi ngày nhân với số ngày lưu; hộ nhỏ nên hỏi khuyến nông để có bản vẽ hợp với số bò.

Hầm khí sinh học cũng là một cách xử lý nước thải phổ biến ở nông thôn, nhưng đó là chủ đề riêng không bàn kỹ ở đây.

Các cách xử lý khác thường gặp

Mùi và ruồi: hai thứ làm mất lòng hàng xóm

Mùi khai và hôi ở chuồng bò chủ yếu đến từ nước tiểu đọng và phân ẩm để lâu. Ruồi đẻ trứng vào phân ẩm, từ trứng thành ruồi chỉ mất khoảng một tuần lúc trời nóng. Vì vậy, cách giảm mùi và ruồi hiệu quả nhất không phải phun thuốc mà là không để phân ẩm tồn tại quá vài ngày ở chỗ hở:

• Cào phân hằng ngày, nền dốc đủ để nước tiểu không đọng.
• Hố ủ có mái, đống ủ nén chặt và phủ kín bạt; ủ nóng đúng cách thì nhiệt độ trong đống cao đủ để diệt nhiều trứng và ấu trùng ruồi.
• Rắc một lớp vôi bột mỏng ở rãnh, góc ẩm sau khi dọn.
• Dùng chế phẩm vi sinh khử mùi theo hướng dẫn trên bao bì, phun lên nền, rãnh và đống phân.
• Bẫy ruồi đơn giản bằng chai nhựa có mồi đặt quanh chuồng, xa chỗ bò ăn.

Những điều không được làm

• Xả nước thải chuồng ra kênh mương, sông suối hoặc cống chung của xóm. Đây là vi phạm và cũng là nguồn tranh chấp phổ biến nhất.
• Đổ phân thành đống không che ngay cạnh chuồng, để mưa cuốn đi.
• Đào hố thấm sát giếng nước nhà mình hoặc nhà bên.
• Tưới nước thải chưa xử lý trực tiếp lên rau ăn sống. Phân gia súc tươi có thể mang vi khuẩn và trứng ký sinh.
• Vứt xác con vật chết vào hố phân hay xuống sông. Con chết phải báo thú y và xử lý theo hướng dẫn, nhất là khi nghi có bệnh.

Bắt tay làm và học thêm

Tính hố và bể cho trại của mình

Lấy giấy ghi ba con số: số bò hiện có và dự kiến sau hai năm, lượng phân giả định mỗi con mỗi ngày (có thể cân thử một ngày bằng cách cào toàn bộ phân của một con vào bao rồi cân), và số ngày bạn muốn giữ phân trong hố ủ trước khi bán hay dùng. Nhân lại sẽ ra khối lượng phân cần chứa. Một mét khối phân bò tươi nặng khoảng gần một tấn; từ đó ước được thể tích hố. Làm tương tự với nước rửa: đong lượng nước dùng rửa chuồng mỗi ngày bằng đồng hồ nước hoặc đếm số xô. Mang các con số này tới gặp cán bộ khuyến nông, họ sẽ giúp chọn kích thước bể lắng hợp lý.

Học thêm ở đâu

Trung tâm khuyến nông tỉnh thường có tài liệu và mô hình xử lý chất thải chăn nuôi bằng chế phẩm vi sinh, đệm lót sinh học, bể lắng. Cán bộ nông nghiệp và môi trường xã có thể giải thích yêu cầu của địa phương về xử lý chất thải theo Luật Chăn nuôi. Các trại bò sữa lớn có hệ thống tách phân và hồ xử lý là nơi đáng đi xem nếu định mở rộng. Bài về hố ủ phân và bán phân bò trong chuyên mục này đi tiếp từ chỗ phân đã được tách khô.