Bệnh móng và què chân ở bò: nguyên nhân thường gặp và cách phòng

Bò què phần lớn do bệnh ở móng, không phải ở xương khớp. Các nguyên nhân hay gặp nhất là thối móng (viêm kẽ móng) do vi khuẩn vào qua vết xước ở kẽ móng, viêm da quanh móng ở chuồng ẩm bẩn, loét gan móng và viêm lá móng liên quan tới khẩu phần quá nhiều thức ăn tinh, và móng mọc dài lệch ở bò nuôi nhốt. Phòng chủ yếu bằng nền chuồng khô, không trơn không sắc, khẩu phần đủ chất xơ và tăng tinh từ từ, và cắt gọt móng định kỳ do người có kinh nghiệm làm. Thấy nhiều con cùng què kèm chảy dãi thì phải nghĩ tới lở mồm long móng và báo thú y ngay.

Bò đau chân thì ăn ít, nằm nhiều, giảm sữa, gầy sút, ít biểu hiện động dục. Phát hiện sớm từ khi bò mới đi "hơi lạ" tiết kiệm hơn nhiều so với chờ tới lúc bò nhấc hẳn chân lên.

Nhận ra bò đang đau chân

Bò là loài chịu đau giỏi và giấu đau tốt. Khi đã thấy rõ bò khập khiễng thì thường bệnh đã đi được một đoạn. Cách quan sát:

• Cho bò đi trên nền phẳng, cứng (sân xi măng, đường đất nện), nhìn từ bên cạnh và từ phía sau.
• Nhìn lưng: bò khoẻ đi lưng thẳng; bò đau chân thường cong lưng khi đi.
• Nhìn đầu: bò đau chân trước thường hất đầu lên khi chân đau chạm đất, để giảm sức nặng dồn lên chân đó.
• Nhìn bước chân: chân đau bước ngắn hơn, đặt xuống nhẹ, nhấc lên nhanh.
• Nhìn lúc đứng: bò hay đứng dồn trọng lượng sang một bên, đứng mép bậc, liên tục đổi chân.

Nhiều trại bò sữa chấm điểm dáng đi theo thang 5 mức để theo dõi cả đàn:

Những bệnh móng hay gặp

Thối móng (viêm kẽ móng)

Vi khuẩn sống trong bùn, phân xâm nhập qua vết xước ở da kẽ móng (do đá, sỏi, gốc rạ, nền gồ ghề). Bò què đột ngột, thường ở một chân; vùng kẽ móng và trên móng sưng đều cả hai bên, da kẽ móng nứt, có mùi hôi rất đặc trưng. Bò có thể sốt nhẹ, ăn kém. Bệnh đáp ứng tốt nếu thú y điều trị sớm; để lâu viêm lan sâu vào khớp, rất khó chữa.

Viêm da quanh móng

Hay gặp ở bò sữa nuôi nhốt, chuồng ẩm và bẩn. Vết loét đỏ, ướt, rất đau, thường ở phía sau, gần gót, giữa hai móng, trông như quả dâu tây. Bò đi nhón gót. Bệnh lây trong đàn qua môi trường chuồng; xử lý cần cả điều trị con bệnh (theo thú y) lẫn làm sạch, làm khô chuồng.

Loét gan móng và viêm lá móng

Bên trong móng có một lớp mô mềm nối vách móng với xương — lớp "lá móng". Khi bò ăn quá nhiều thức ăn tinh, thiếu chất xơ, dạ cỏ bị toan, chất độc vào máu làm lớp này viêm, móng yếu đi, sau một thời gian xuất hiện vết bầm, vết loét ở gan móng (thường ở móng ngoài chân sau). Bò sữa năng suất cao những tuần đầu sau đẻ và bò vỗ béo tăng tinh quá nhanh là đối tượng nguy cơ. Đứng lâu trên nền cứng cũng góp phần.

Móng mọc dài, lệch

Bò buộc một chỗ, nền đất mềm hoặc rơm dày, ít đi lại thì móng mọc dài, vểnh mũi, làm lệch trục chân, dồn lực sai lên gót — lâu ngày sinh loét, viêm. Trâu bò chăn thả đi nhiều trên đất cứng thường tự mòn móng, ít cần cắt. Dê nuôi nhốt trên sàn cần cắt móng thường xuyên hơn trâu bò.

Chấn thương, dị vật

Đinh, mảnh sắt, đá nhọn, mảnh chai đâm vào gan móng; nền xi măng vỡ gồ ghề; trượt ngã trên nền trơn. Thường chỉ một chân, xuất hiện đột ngột. Kiểm tra gan móng và kẽ móng; thấy dị vật cắm sâu thì để thú y lấy ra và xử lý, không tự khoét.

Đừng bỏ qua: khi què là dấu hiệu bệnh dịch

Nếu nhiều con cùng què một lúc, kèm chảy dãi, mụn hoặc vết loét ở miệng, ở vành móng, thì phải nghĩ tới lở mồm long móng — bệnh phải khai báo. Cách ly, báo ngay thú y xã và chính quyền xã, ngừng mua bán (xem bài riêng trong mục này). Viêm da nổi cục cũng có thể làm phù chân, ngại đi.

Việc chủ nuôi làm khi bò què

1. Tách bò ra chỗ nền mềm, khô, gần nước và thức ăn để bò không phải đi xa.
2. Nhấc chân xem nếu bò hiền và có gióng cố định an toàn: rửa sạch bùn, xem kẽ móng có sưng, nứt, mùi hôi; gan móng có dị vật, vết bầm. Không cố nhấc chân bò hung khi không có gióng — dễ bị đá.
3. Gọi thú y hoặc người chữa móng có kinh nghiệm. Việc dùng thuốc, gọt khoét móng là của họ.
4. Ghi lại: chân nào, ngày nào, thấy gì, xử lý gì. Bệnh móng hay tái phát ở đúng con, đúng chân.

Phòng bệnh móng: nền, thức ăn, cắt gọt

Nền chuồng và lối đi

• Nền đủ nhám để không trơn trượt nhưng không sắc cạnh: xi măng khía rãnh là phổ biến; vá ngay chỗ vỡ, chỗ lồi đá dăm.
• Nền dốc thoát nước, không để bò đứng ngâm trong phân nước nhiều giờ.
• Chỗ nằm êm và khô để bò chịu nằm nghỉ — bò không có chỗ nằm thoải mái sẽ đứng nhiều, móng chịu tải lâu.
• Lối đi ra bãi chăn: dọn đá nhọn, lấp ổ gà lầy lội; mùa mưa nơi bò hay đứng tụ (cửa chuồng, chỗ uống nước) nhanh thành vũng bùn — rải đá dăm mịn hoặc lát lại.

Thức ăn

• Luôn đủ thức ăn thô (cỏ, rơm, cỏ ủ) để dạ cỏ ổn định.
• Tăng thức ăn tinh từ từ qua nhiều ngày, chia nhiều bữa; đặc biệt cẩn thận với bò sữa sau đẻ và bò mới vào vỗ béo.
• Bổ sung khoáng theo hướng dẫn kỹ thuật — một số khoáng vi lượng liên quan tới chất lượng sừng móng.

Cắt gọt móng định kỳ

Trại bò sữa nuôi nhốt thường cắt gọt móng định kỳ, phổ biến là một tới hai lần mỗi năm, và kiểm tra thêm cho bò có dấu hiệu bất thường. Việc này nên do người được đào tạo làm, có gióng cố định hoặc bàn lật chuyên dùng. Cắt quá tay, gọt quá mỏng gan móng còn hại hơn không cắt. Thời điểm hợp lý thường là trước khi cạn sữa và kiểm tra lại sau đẻ một thời gian.

Bể nhúng chân

Nhiều trại bò sữa đặt bể nhúng chân ở lối ra vào khu vắt để phòng viêm da quanh móng và thối móng. Loại dung dịch, nồng độ, tần suất thay phải theo hướng dẫn của thú y hoặc kỹ thuật viên, vì dùng sai có thể làm bỏng da hoặc không có tác dụng. Bể bẩn phân không thay thì thành nguồn lây.

Bắt tay làm và học thêm

• Mỗi tuần một lần, cho cả đàn đi qua một đoạn nền phẳng, chấm điểm dáng đi từng con, ghi sổ.
• Đi kiểm lối đi và nền chuồng: đánh dấu chỗ vỡ, chỗ trơn, chỗ đọng nước; sửa trong tháng.
• Nếu chưa có gióng cố định, làm một cái — cắt móng, khám thai, phối giống đều cần.

Học thêm ở đâu

Các công ty sữa và hợp tác xã bò sữa thường có hoặc kết nối được thợ cắt móng có kinh nghiệm, nhiều nơi có lớp tập huấn chăm sóc móng. Trung tâm Nghiên cứu Bò và Đồng cỏ Ba Vì và các trại bò sữa mẫu là nơi xem thiết kế nền chuồng và quy trình cắt móng chuẩn. Thú y xã hỗ trợ chẩn đoán và điều trị các ca nhiễm trùng.