Bò nhập từ Úc vào Việt Nam: quy định ESCAS và chuỗi vỗ béo

Bò sống nhập từ Úc vào Việt Nam từ khoảng năm 2012 và nhanh chóng trở thành một nguồn bò thịt lớn: những năm cao điểm, mỗi năm hàng trăm nghìn con được chở bằng tàu sang, vỗ béo vài tháng ở các trại tập trung rồi giết mổ ở lò đạt chuẩn. Toàn bộ chuỗi này chịu quy định ESCAS của Úc, buộc bò phải đi đúng chuỗi được kiểm soát, truy xuất được và giết mổ nhân đạo. Vì vậy bò Úc nhập để vỗ béo, giết mổ không được bán ra ngoài cho hộ nuôi tự do.

Vì sao Việt Nam nhập bò sống từ Úc

Nhu cầu thịt bò trong nước tăng nhanh theo thu nhập và đô thị hoá, trong khi đàn bò trong nước chủ yếu là bò vàng và bò lai, quy mô hộ nhỏ, tầm vóc vừa phải, nguồn cung không đều. Úc thì có đàn bò lớn ở vùng nhiệt đới phía bắc, nhiều con mang máu Brahman chịu nóng, gần về địa lý và đã có kinh nghiệm xuất bò sống sang Đông Nam Á, trước hết là Indonesia.

Nhập bò sống thay vì chỉ nhập thịt đông lạnh có mấy lý do:

• Thói quen tiêu dùng chuộng thịt tươi, giết mổ trong ngày.
• Vỗ béo trong nước tạo thêm việc làm, tiêu thụ phụ phẩm nông nghiệp và thức ăn chăn nuôi trong nước.
• Các phần như lòng, xương, da được tiêu thụ tại chỗ.

Bên cạnh bò sống từ Úc, thị trường còn có thịt bò, thịt trâu đông lạnh nhập từ nhiều nước, và bò nhập qua đường biên giới. Bò Úc chỉ là một phần của bức tranh, nhưng là phần có quy chuẩn rõ nhất.

ESCAS: luật chơi của chuỗi bò Úc

ESCAS là viết tắt của Exporter Supply Chain Assurance System, hệ thống đảm bảo chuỗi cung ứng của nhà xuất khẩu, do chính phủ Úc áp dụng từ năm 2011 sau những tranh cãi lớn về đối xử với bò Úc ở lò mổ nước ngoài. Hệ thống này áp dụng cho bò xuất khẩu để vỗ béo và giết mổ. Những yêu cầu chính:

Khi bò "rò rỉ" ra khỏi chuỗi, ví dụ bị bán cho lò mổ thủ công hay trôi ra chợ, nhà xuất khẩu Úc có thể bị điều tra, bị đình chỉ hoặc bị áp điều kiện chặt hơn. Đã có những vụ như vậy được báo chí Úc và Việt Nam đưa tin. Điều này giải thích vì sao các doanh nghiệp nhập bò trong nước rất chặt chẽ với việc đếm bò và kiểm soát đầu ra.

Bò giống thì khác

ESCAS áp dụng cho bò xuất để vỗ béo và giết mổ, không áp dụng cho bò giống. Bò giống Brahman, Droughtmaster và các giống khác từ Úc vẫn được nhập theo những chương trình và thủ tục riêng, qua kiểm dịch nhập khẩu của cơ quan thú y Việt Nam. Hộ nuôi muốn có bò giống gốc Úc thì đi đường này, qua doanh nghiệp giống hoặc chương trình giống của địa phương.

Chuỗi bò Úc đi như thế nào

1. Tàu chở bò cập cảng, bò được kiểm dịch nhập khẩu tại cảng hoặc khu cách ly theo quy định.
2. Xe chở bò về trại vỗ béo đã đăng ký trong chuỗi.
3. Vỗ béo tập trung, thường vài tháng, bằng khẩu phần gồm thức ăn thô như cỏ, thân ngô ủ chua, phụ phẩm và thức ăn tinh. Bò Úc nhập để vỗ béo thường là bò đực thiến hoặc bò tơ lai Brahman, đã quen ăn ở trại.
4. Chuyển tới lò mổ trong chuỗi, giết mổ có làm choáng và cố định theo chuẩn.
5. Thịt đi chợ đầu mối, siêu thị, nhà hàng, bếp ăn. Một phần bò Úc được nhập ở dạng gần đạt cân giết mổ, chỉ nghỉ ngắn rồi giết mổ.

Ở mỗi khâu, số bò và số thẻ tai được đối chiếu. Lò mổ trong chuỗi phải có hệ cố định và thiết bị làm choáng, có camera, có người được đào tạo.

Ảnh hưởng tới người nuôi bò trong nước

Cạnh tranh về giá và nguồn cung

Bò Úc vỗ béo công nghiệp cho nguồn thịt đều, khối lượng lớn, giao theo hợp đồng. Các bếp ăn công nghiệp, chuỗi nhà hàng, siêu thị thích nguồn cung như vậy. Hộ nuôi nhỏ khó cạnh tranh trực tiếp ở phân khúc này.

Thị phần riêng của bò nội

Ngược lại, thịt bò vàng, bò thả đồi, bò vùng cao có người chuộng vì độ chắc, vị đậm và câu chuyện nguồn gốc. Nhiều quán ăn, nhà hàng đặc sản dùng bò địa phương như một điểm khác biệt. Đây là chỗ người nuôi nhỏ có thể đứng được nếu giữ được chất lượng và nguồn gốc rõ.

Liên kết vỗ béo

Ở một số nơi, doanh nghiệp liên kết với hộ dân nuôi bò lai trong nước theo hợp đồng: doanh nghiệp cung cấp giống hoặc thức ăn, hộ nuôi, doanh nghiệp thu mua. Hình thức và điều kiện khác nhau rất nhiều; bài về liên kết và hợp tác xã trong mục này có bảng kiểm khi đọc hợp đồng.

Bài học kỹ thuật

Chuỗi bò Úc mang theo cách làm có thể học: cân bò định kỳ, khẩu phần tính toán, chuồng có mái cao, máng ăn đủ chỗ, lối dồn và chuồng ép, quản lý chặt số bò vào ra. Không cần quy mô lớn mới áp dụng được những điều đó.

Nếu có người chào bán "bò Úc" cho hộ nuôi

Thỉnh thoảng có người rao bán "bò Úc" cho hộ nuôi vỗ béo. Cần tỉnh táo:

• Bò Úc nhập để vỗ béo, giết mổ nằm trong chuỗi ESCAS, theo nguyên tắc không được bán ra ngoài chuỗi. Bò mang thẻ tai điện tử của Úc mà bán ngoài chuỗi có thể là bò bị rò rỉ, người mua có thể gặp rắc rối.
• Nhiều khi "bò Úc" chỉ là cách gọi cho bò lai Brahman, bò lai có ngoại hình giống bò Úc, không phải nhập từ Úc.
• Bò giống gốc Úc thật sẽ có giấy tờ nhập khẩu, kiểm dịch, lý lịch rõ, bán qua doanh nghiệp giống.

Hãy hỏi giấy tờ, hỏi nguồn gốc, và nếu cần hỏi thêm chi cục chăn nuôi và thú y tỉnh.

Bắt tay làm và học thêm

• Tìm hiểu kênh bán của mình: bò nội của bạn đang bán cho ai, họ bán lại cho ai. Nếu có quán đặc sản, nhà hàng thích bò địa phương trong vùng, đó là đầu ra đáng thử.
• Học cách làm của trại vỗ béo: cân định kỳ, ghi chép khẩu phần, tính chi phí một kg tăng trọng. Bài tính toán mô hình vỗ béo trong mục này có bảng tính mẫu.
• Đọc tài liệu về ESCAS trên trang của Bộ Nông nghiệp Úc; các tổ chức ngành của Úc như LiveCorp và Meat & Livestock Australia (MLA) cũng có nhiều báo cáo về thị trường Việt Nam.
• Tham quan trại vỗ béo khi có đoàn khuyến nông tổ chức; nhiều doanh nghiệp đón khách theo đoàn.