Chó chăn gia súc là chó được chọn lọc qua nhiều thế hệ để gom, dồn và đưa đàn cừu, bò đi theo ý người chăn. Nổi tiếng nhất là Border Collie từ vùng biên giới Anh – Scotland, ngoài ra còn Kelpie, chó chăn bò Úc, Corgi, Huntaway. Cần phân biệt chúng với chó giữ đàn như Great Pyrenees, loại sống chung với đàn để đuổi thú dữ chứ không dồn đàn. Ở Việt Nam, nuôi một con chó chăn thuần chủng chỉ đáng khi có đàn đủ lớn và bãi chăn rộng.
Chó chăn và chó giữ đàn: hai nghề khác nhau
Người mới hay gộp chung, nhưng đây là hai công việc gần như ngược nhau.
| Chó chăn (herding dog) | Chó giữ đàn (livestock guardian) | |
|---|---|---|
| Việc chính | Gom, dồn, đưa đàn đi theo hướng người muốn | Sống trong đàn, đuổi chó hoang, thú dữ, kẻ lạ |
| Quan hệ với đàn | Đóng vai "kẻ săn" có kiểm soát, đàn né nó | Coi đàn là bầy của mình, đàn quen và không sợ nó |
| Cần người điều khiển | Luôn cần, làm theo lệnh | Làm việc độc lập, nhiều khi không cần người |
| Tầm vóc | Vừa, nhanh nhẹn | To, nặng, lông dày |
| Giống tiêu biểu | Border Collie, Kelpie, chó chăn bò Úc, Corgi, Huntaway | Great Pyrenees, Maremma, chó chăn cừu Anatolia |
Vì vậy câu hỏi đầu tiên không phải "giống nào giỏi" mà là "mình cần chó làm việc gì". Đàn bị trộm hay bị chó thả rông cắn thì cần chó giữ. Bãi rộng, đàn đông, gom về mất nhiều công thì mới cần chó chăn.
Border Collie: giống chó "nhìn" đàn
Border Collie hình thành ở vùng giáp ranh Anh và Scotland, nơi chăn cừu trên đồi là nghề chính. Người chăn ở đó chọn chó theo khả năng làm việc chứ không theo hình dáng, nên Border Collie có nhiều màu lông và kiểu lông khác nhau.
Một con chó tên Old Hemp, sinh năm 1893 ở Northumberland, thường được coi là "tổ" của dòng Border Collie hiện đại vì để lại rất nhiều con cháu giỏi việc. Năm 1906, Hội Chó Chăn Cừu Quốc tế (International Sheep Dog Society) được thành lập ở Anh để giữ sổ giống và tổ chức thi chăn cừu. Cuộc thi chó chăn cừu được ghi nhận sớm nhất thường được nhắc là ở Bala, xứ Wales, năm 1873.
Cái "nhìn" là gì
Điểm làm nên Border Collie là thứ người chăn gọi là eye, tức cái nhìn chằm chằm. Con chó hạ thấp người, rình như thú săn, mắt dán vào đàn, đi vòng ra xa rồi áp sát từ từ. Đàn cừu cảm thấy áp lực của "kẻ săn" nhưng không bị tấn công, nên dịch đi theo hướng chó ép. Đây chính là bản năng săn mồi đã bị gọt bớt phần cắn giết, chỉ giữ lại phần rình và dồn.
Border Collie cực kỳ thông minh và chăm làm, nhưng đó cũng là nhược điểm: không có việc, nó sẽ tự tìm việc, đuổi xe, đuổi gà, dồn cả trẻ con.
Các giống chó chăn khác và cách làm việc
- Kelpie (Úc): hình thành ở Úc thế kỷ 19 từ chó collie mang sang từ Scotland. Chịu nóng tốt hơn Border Collie, nổi tiếng với kiểu chạy trên lưng đàn cừu chật trong chuồng để dồn cho nhanh.
- Chó chăn bò Úc (Australian Cattle Dog): hình thành ở bang New South Wales thế kỷ 19, có pha máu chó dingo. Đây là kiểu heeler: dồn bò bằng cách cắn nhẹ vào gót rồi cúi thấp tránh cú đá.
- Corgi (xứ Wales): chân ngắn, xưa cũng làm việc cắn gót dồn bò; chân thấp giúp né cú đá.
- Huntaway (New Zealand): không rình im lặng như Border Collie mà sủa to, trầm để đẩy đàn cừu đi trên đồi dốc.
- Chó chăn Đức (German Shepherd): gốc là chó chăn cừu, ngày nay chủ yếu làm chó nghiệp vụ.
Tóm lại có ba kiểu làm việc: rình và nhìn (Border Collie), cắn gót (chó chăn bò Úc, Corgi), sủa đẩy (Huntaway). Kiểu cắn gót hợp với bò lì; kiểu rình hợp với cừu; với bê nghé và bò mẹ có con nhỏ thì cả hai đều phải dùng thận trọng.
Chó đi theo đàn ở Việt Nam
Ở nhiều vùng chăn thả trong nước, hình ảnh con chó lẽo đẽo theo người dắt trâu bò lên nương khá quen thuộc. Phần lớn là chó địa phương, việc chính là đi cùng chủ, báo động khi có người lạ hay thú hoang, và đôi khi đuổi con bò đi lạc về đàn theo kiểu tự phát. Rất ít nơi huấn luyện chó chăn bài bản theo lệnh như ở Anh, Úc, New Zealand.
Vài lý do khiến chó chăn thuần chủng chưa phổ biến:
- Đàn nhỏ, bãi hẹp. Hộ nuôi vài con bò, một người dắt là đủ.
- Khí hậu nóng ẩm. Border Collie lông dày hai lớp, làm việc giữa trưa nắng miền Nam rất dễ say nóng.
- Cần thời gian huấn luyện dài. Một con chó chăn làm được việc thật thường mất khoảng một tới hai năm tập, và cần người chăn biết cách.
- Nguồn giống làm việc hiếm. Nhiều con Border Collie bán ở thành phố là chó cảnh, không xuất thân từ dòng làm việc.
Những nơi có thể đáng cân nhắc là trang trại bò thịt, cừu, dê quy mô lớn chăn thả trên đồi rộng, nơi mỗi lần gom đàn tốn nhiều người.
Dùng chó với đàn trâu bò: những điều phải biết
- Lệnh "dừng" phải chắc nhất. Một con chó chăn chỉ an toàn khi nó dừng và nằm xuống ngay lúc được gọi, kể cả khi đang hăng. Chó không dừng được là chó nguy hiểm cho đàn.
- Không thả chó vào chuồng hẹp. Trong chỗ chật, bò không có chỗ né, sẽ xô đẩy, giẫm đạp, con chửa dễ sảy. Chó làm việc ở bãi rộng, ở chuồng thì người làm.
- Bò mẹ có con nhỏ sẽ tấn công chó. Chó chạy về phía chủ để trốn là kéo theo bò mẹ lao vào người. Tránh dùng chó với bò mới đẻ.
- Đừng để chó cắn bê, nghé, dê con. Con non chưa biết né, vết cắn dễ nhiễm trùng.
- Chó hăng quá làm vùng bay của đàn nở to. Đàn bị chó ép thô bạo nhiều lần sẽ nhát, khó dồn hơn khi không có chó. Bài "Điểm bay và góc mù" giải thích vì sao.
- Cho chó nghỉ, uống nước, tránh nắng gắt. Chó say nóng nhanh hơn người nghĩ.
Sức khoẻ: chó và đàn ảnh hưởng nhau
Chó nuôi quanh trại có thể mang một số mầm bệnh ảnh hưởng tới gia súc và người, như ký sinh trùng gây sảy thai ở bò hay sán dây. Nguyên tắc cơ bản: không cho chó ăn phủ tạng sống, nhau thai, xác gia súc chết; không để chó vào kho thức ăn, ủ chua; tiêm phòng dại cho chó theo quy định; tẩy giun sán cho chó theo hướng dẫn của thú y. Mục Phòng bệnh có bài riêng về bệnh lây giữa gia súc và người.
Nếu muốn thử nuôi một con chó chăn
Bảng kiểm trước khi quyết định:
- Đàn có đủ lớn và bãi có đủ rộng để chó có việc hằng ngày không?
- Có ai trong nhà dành được thời gian tập cho chó mỗi ngày, trong một hai năm liền không?
- Có chỗ mát, có nước cho chó trong mùa nắng không?
- Chó bố mẹ có phải là chó làm việc thật không, có xem được chúng chăn đàn không?
- Có hàng rào để chó không chạy sang nhà hàng xóm đuổi gà vịt không?
Nếu phần lớn câu trả lời là "không", một con chó địa phương khôn, quen đàn, đi theo canh chừng, cộng với cách dồn đàn đúng kỹ thuật thường hợp hơn. Phần lệnh huýt sáo và tiếng gọi dùng khi chăn đàn có bài riêng trong mục này.
Học thêm ở đâu
- Hội Chó Chăn Cừu Quốc tế (ISDS) ở Anh có tài liệu về lịch sử giống và luật thi.
- Video các cuộc thi chó chăn cừu ở Anh, xứ Wales, New Zealand, Úc: xem một hai lượt thi là hiểu ngay chó chăn làm việc thế nào, người chăn đứng ở đâu, ra lệnh ra sao.
- Trang trại chăn thả lớn trong nước có dùng chó: hỏi qua các nhóm chăn nuôi bò, cừu để đến xem tận nơi trước khi mua chó.
- Thú y xã: hỏi lịch tiêm dại, tẩy giun cho chó nuôi quanh trại.
Câu hỏi thường gặp
Chó Border Collie có nguồn gốc từ đâu?
Border Collie hình thành ở vùng giáp ranh Anh và Scotland, được người chăn cừu chọn lọc theo khả năng làm việc. Con chó Old Hemp sinh năm 1893 thường được coi là tổ của dòng hiện đại. Hội Chó Chăn Cừu Quốc tế lập năm 1906 giữ sổ giống của chúng.
Chó chăn cừu khác chó giữ đàn thế nào?
Chó chăn gom và dồn đàn theo lệnh người, đàn né nó như né kẻ săn. Chó giữ đàn sống chung trong đàn, coi đàn là bầy của mình và đuổi thú dữ, chó hoang, ít cần người điều khiển. Great Pyrenees, Maremma là chó giữ đàn; Border Collie, Kelpie là chó chăn.
Ở Việt Nam có nên nuôi Border Collie để chăn bò không?
Chỉ đáng khi đàn đông, bãi chăn rộng và có người dành thời gian tập cho chó một hai năm. Border Collie lông dày, chịu nóng kém, rất cần việc làm hằng ngày. Với hộ nuôi vài con bò, chó địa phương quen đàn cùng cách dồn đúng kỹ thuật thường hợp hơn.
Chó chăn bò Úc làm việc thế nào?
Chó chăn bò Úc là kiểu heeler: nó dồn bò bằng cách cắn nhẹ vào gót rồi cúi thấp tránh cú đá. Cách này hợp với bò lì ở bãi rộng nhưng phải dùng thận trọng với bò mẹ có con nhỏ và không dùng trong chuồng chật.
Nuôi chó quanh trại bò cần lưu ý gì về bệnh?
Không cho chó ăn phủ tạng sống, nhau thai, xác gia súc chết; không để chó vào kho thức ăn; tiêm phòng dại và tẩy giun sán cho chó theo hướng dẫn thú y. Chó có thể mang mầm bệnh gây sảy thai ở bò và sán dây lây cho người.
