Muốn dồn bò mà không phải đuổi, hãy dùng hai khái niệm: vùng bay là khoảng cách mà khi người bước vào, con vật sẽ dịch đi; điểm cân bằng nằm ngang vai, đứng sau điểm này thì bò tiến, đứng trước thì bò lùi hoặc quay. Làm việc ở rìa vùng bay, tránh góc mù sau mông, đi chậm và biết lúc nhả áp lực là dồn được cả đàn êm hơn nhiều so với hò hét.
Vùng bay: con bò cho bạn lại gần bao nhiêu
Mỗi con vật có một "khoảng an toàn" quanh mình. Người bước vào khoảng đó, con vật sẽ bước đi để giữ khoảng cách. Đó là vùng bay, tiếng Anh gọi là flight zone. Ở rìa vùng bay, con vật chỉ quay mặt nhìn và dịch nhẹ. Lấn sâu vào giữa, nó sẽ chạy, có khi hoảng loạn, húc rào hoặc quay lại xô người.
Vùng bay to hay nhỏ tuỳ con và tuỳ cách nuôi:
| Con vật | Vùng bay thường gặp | Lý do |
|---|---|---|
| Bò sữa nuôi nhốt, ngày nào cũng tiếp xúc người | Rất nhỏ, có con gần như bằng không | Quen người từ bé, gắn người với thức ăn |
| Bò vỗ béo trong chuồng | Nhỏ tới vừa | Quen tiếng người nhưng ít bị sờ nắn |
| Bò, trâu thả rông trên núi, ít gặp người | Rất rộng, có khi hàng chục mét | Sống gần như bán hoang dã |
| Bò vừa mua về, vừa qua xe dài ngày | Rộng hơn bình thường | Môi trường lạ, đang căng thẳng |
| Cừu | Thường rộng hơn bò cùng mức thuần | Kết bầy chặt, nhát |
Không có con số cố định. Cách đo đơn giản là đi chậm về phía con vật và dừng ngay khi nó bắt đầu dịch đi: khoảng cách đó là rìa vùng bay của nó hôm đó. Vùng bay co lại nếu con vật được tiếp xúc nhẹ nhàng thường xuyên, và nở ra sau mỗi lần bị đánh, bị đuổi.
Điểm cân bằng ở vai
Điểm cân bằng, tiếng Anh là point of balance, thường nằm ở ngang vai con vật. Quy tắc gần như luôn đúng:
- Người đứng sau vai, trong rìa vùng bay: con vật đi tới.
- Người đứng trước vai: con vật dừng, lùi hoặc quay ngoắt lại.
- Người đứng ngay ngang vai: con vật lưỡng lự, đứng im.
Sai lầm kinh điển của người mới là đứng trước đầu con bò, vẫy tay hò nó đi tới. Thật ra làm vậy là đang bảo nó lùi. Hoặc đứng thẳng sau mông nó mà đẩy, trong khi đó là chỗ nó không nhìn thấy.
Mẹo đi ngược chiều
Khi bò đang đi trong lối hẹp mà chần chừ, người dồn có thể đi dọc theo thân bò theo chiều ngược lại hướng bò cần đi, tức là từ đầu về phía đuôi. Khi người vượt qua điểm cân bằng ở vai, con bò sẽ bước tới. Đi hết đàn rồi quay lại phía đầu một cách bên ngoài vùng bay, lặp lại. Cách này được Temple Grandin mô tả và phổ biến rộng trong tài liệu xử lý gia súc ít căng thẳng.
Góc mù: chỗ bò không thấy bạn
Mắt bò đặt hai bên đầu nên tầm nhìn rất rộng, ôm gần trọn vòng quanh nó. Phần không nhìn thấy là một vệt hẹp ngay sau mông. Ngay trước mũi cũng có một khoảng nhìn kém.
- Đứng trong góc mù sau mông: bò biết có ai đó nhưng không thấy. Nó sẽ quay đầu lại để nhìn, làm cả hàng chững lại, hoặc giật mình đá ra sau.
- Bước vào góc mù đột ngột: rất dễ bị đá. Muốn đi qua sau lưng bò, hãy lên tiếng, chạm tay vào hông nó trước rồi mới vòng qua.
- Bò nhìn kém chiều sâu: một vệt bóng trên nền, rãnh thoát nước, tấm sắt bóng loáng đều có thể bị nó coi là hố, là vật cản. Hạ người xuống ngang tầm mắt bò mà nhìn lối đi, bạn sẽ thấy những thứ làm nó khựng.
Áp lực và nhả áp lực
Dồn gia súc ít căng thẳng dựa trên một nhịp đơn giản: gây áp lực bằng cách bước vào rìa vùng bay, rồi nhả ra ngay khi con vật làm đúng điều mình muốn, bằng cách dừng lại hoặc lùi một bước. Nhả áp lực chính là phần thưởng. Con vật học rất nhanh rằng đi đúng hướng thì được yên.
Người chăn bò Mỹ Bud Williams là một trong những người hệ thống hoá cách dồn này và truyền dạy cho nhiều trang trại. Tinh thần chung có thể tóm lại:
- Đi chậm. Con vật đi nhanh thì người đi chậm lại.
- Đứng ở chỗ con vật nhìn thấy mình.
- Làm việc ở rìa vùng bay, không lấn sâu.
- Để con vật có chỗ đi. Dồn vào chỗ không có lối ra là gây hoảng.
- Dồn từng nhóm nhỏ thay vì cả đàn lớn qua lối hẹp.
- Nhả áp lực đúng lúc.
- Không la hét. Tiếng hét người làm gia súc căng thẳng không kém tiếng kim loại va đập.
Lối dồn, cổng và chuồng ép cho hộ nhỏ
Không cần hệ thống của trang trại lớn, nhưng vài nguyên tắc bố trí giúp hộ nhỏ đỡ vất vả mỗi lần tiêm phòng, phối giống, bán bò:
- Lối dồn có vách kín hai bên ở đoạn cuối, gần chỗ cố định bò. Vách kín che bớt người và cảnh vật bên ngoài, bò bớt bị phân tâm.
- Lối đi hơi cong tốt hơn lối thẳng tắp nhìn thấy ngõ cụt. Bò có xu hướng quay về chỗ chúng vừa đi ra, đường cong lợi dụng điều này.
- Nền chống trượt. Bò trượt chân một lần là sợ chỗ đó rất lâu. Nền xi măng nên kẻ rãnh, không để nhẵn bóng.
- Ánh sáng đều. Bò ngại đi từ chỗ sáng vào chỗ tối, và ngại đi thẳng vào nắng chói. Cửa chuồng quay hướng có nắng gắt buổi sáng sẽ khó dồn vào buổi sáng.
- Ô chờ chỉ đầy một nửa. Nhồi kín ô chờ làm bò không có chỗ quay đầu vào lối dồn.
- Gióng cố định, chuồng ép chắc chắn có cửa chặn sau. Cố định tốt nhanh gọn thì bò bớt giãy, thú y làm nhanh và an toàn cho cả hai bên.
Những điều này áp dụng được cho trâu và với chút điều chỉnh cho dê, cừu. Cừu đặc biệt dễ dồn theo con đầu: dắt được một con đi trước, cả đàn sẽ nối theo.
Những lỗi hay gặp khi dồn đàn
| Việc hay làm | Chuyện xảy ra | Thay bằng |
|---|---|---|
| Đứng trước đầu, vẫy tay hò đi | Bò lùi hoặc quay đầu | Đứng sau vai, chéo về một bên |
| Đuổi chạy cho nhanh | Đàn tản, con yếu ngã, con chửa có nguy cơ sảy | Đi chậm, dồn nhóm nhỏ |
| Nhiều người đứng chắn khắp nơi | Bò không biết đi đâu, xoay vòng | Một hai người, có lối đi rõ ràng |
| Quất roi, chích gậy điện liên tục | Vùng bay nở to, lần sau dồn khó hơn | Dùng cờ vải, tấm phên để định hướng |
| Dồn vào giữa trưa nắng | Bò mệt, dễ say nóng | Sáng sớm hoặc chiều mát |
| Kéo một con ra khỏi đàn một mình | Con vật giằng, kêu, quay lại đàn | Cho đi kèm một con quen |
Bắt tay làm: bài tập ba buổi cho đàn nhà mình
- Buổi 1, đo vùng bay. Đi chậm về phía từng con, dừng lại khi nó dịch đi, ước khoảng cách. Ghi lại con nào nhát, con nào bạo.
- Buổi 2, tập điểm cân bằng. Ở bãi rộng, đứng sau vai một con và bước theo, xem nó đi tới thế nào; bước lên trước vai, xem nó dừng thế nào. Tập nhả áp lực mỗi khi nó đi đúng hướng.
- Buổi 3, dồn thật vào chuồng. Dọn vật lạ khỏi lối đi, cho đàn vào từng nhóm nhỏ, không la hét. So thời gian và độ hỗn loạn với lần dồn trước.
Lặp lại vài tuần, vùng bay của đàn sẽ co dần. Những lần dồn sau, khi cần tiêm phòng hay bán bò, sẽ nhẹ nhàng hơn hẳn.
Học thêm ở đâu
- Các tài liệu về low stress livestock handling (xử lý gia súc ít căng thẳng) của Temple Grandin và những người học theo Bud Williams; nhiều trường đại học nông nghiệp nước ngoài có bản hướng dẫn miễn phí.
- Tài liệu phúc lợi động vật trong vận chuyển và giết mổ của Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH).
- Các trại bò sữa lớn trong nước thường có lối dồn và chuồng ép thiết kế bài bản; đi tham quan theo đoàn khuyến nông là cách học trực quan nhất.
Câu hỏi thường gặp
Vùng bay của bò là gì?
Vùng bay là khoảng cách quanh con bò mà khi người bước vào, nó sẽ dịch đi để giữ khoảng cách. Bò quen người có vùng bay rất nhỏ, bò thả rông ít gặp người có vùng bay rộng. Dồn bò hiệu quả nhất khi làm việc ở rìa vùng bay chứ không lấn sâu vào giữa.
Điểm cân bằng của bò nằm ở đâu?
Điểm cân bằng thường ở ngang vai con bò. Người đứng sau điểm này thì bò đi tới, đứng trước thì bò dừng, lùi hoặc quay lại. Hiểu điểm này giúp dồn bò đúng hướng mà không cần đánh đuổi.
Vì sao không nên đứng ngay sau mông bò?
Đó là góc mù, chỗ bò không nhìn thấy. Bò sẽ quay đầu lại để nhìn làm cả hàng chững lại, hoặc giật mình đá ra sau. Muốn đi qua sau bò, hãy lên tiếng và chạm vào hông nó trước.
Có nên dùng gậy điện để dồn bò?
Hạn chế tối đa. Dùng nhiều làm bò sợ người, vùng bay nở rộng và lần sau dồn khó hơn. Cờ vải, tấm phên, đứng đúng vị trí và đi chậm thường hiệu quả hơn. Các hướng dẫn phúc lợi động vật đều khuyên giảm dùng dụng cụ chích điện.
Dồn bò lên xe thế nào cho đỡ vất vả?
Dồn vào giờ mát, cho bò đi từng nhóm nhỏ qua lối có vách kín, nền không trơn, cầu lên xe có gờ chống trượt và không quá dốc. Đứng sau vai bò, đi chậm và nhả áp lực khi bò bước đúng hướng, tránh la hét.
