Đánh dấu gia súc là cách để biết con nào của ai, con nào là con nào. Cách phổ biến hiện nay là bấm thẻ số vào tai, ngoài ra còn chuông và mõ đeo cổ, vòng cổ có số, xăm số trong tai, cắt khía tai, đóng dấu lên da và dấu sơn tạm thời. Hộ nuôi nhỏ nên dùng thẻ tai có số kèm một cuốn sổ đàn; trâu bò thả rừng thì thêm chuông hoặc mõ để dễ nghe thấy đàn.
Vì sao phải đánh dấu dù chỉ nuôi vài con
Nuôi ba bốn con bò thì chủ nhìn là biết. Nhưng chỉ cần đàn lên chục con, có bê nghé mới đẻ, có con mua về, thì trí nhớ bắt đầu sai. Đánh dấu giúp:
- Ghi chép đúng con. Ngày động dục, ngày phối, ngày đẻ, ngày tiêm phòng chỉ có giá trị khi gắn đúng với một con cụ thể.
- Tránh phối cận huyết. Biết con nào là con của con nào để không cho bò đực phối với chính con gái nó.
- Chứng minh sở hữu khi bò lạc sang đàn khác, khi bị trộm, khi tranh chấp.
- Truy xuất nguồn gốc khi có dịch bệnh hoặc khi bán cho chuỗi thu mua có yêu cầu giấy tờ.
- Theo dõi tiêm phòng. Nhiều đợt tiêm phòng của địa phương có cấp thẻ tai hoặc ghi số để biết con nào đã tiêm.
Các cách đánh dấu và đặc điểm
| Cách | Ưu điểm | Nhược điểm | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Thẻ nhựa bấm tai có số | Rẻ, nhìn từ xa đọc được, dễ làm | Có thể rách tai, rơi thẻ, phai số | Mọi hộ nuôi, đặc biệt trại bò sữa, bò thịt |
| Thẻ tai điện tử (RFID) | Đọc bằng máy, nối dữ liệu, chuẩn truy xuất quốc tế | Đắt hơn, cần đầu đọc | Trại lớn, chuỗi bò nhập khẩu |
| Vòng cổ có số | Không xuyên thịt, đọc được ở chỗ vắt sữa | Phải chỉnh theo cổ, có thể vướng | Bò sữa trong chuồng |
| Xăm số trong tai | Vĩnh viễn, khó tẩy | Phải bắt giữ mới đọc được | Dê, cừu giống, kèm thẻ tai |
| Cắt khía tai theo quy ước | Không mất, không tốn tiền thẻ | Gây đau, hỏng tai, khó đọc khi nhiều con | Kiểu truyền thống, ngày nay ít khuyến khích |
| Đóng dấu nung, dấu lạnh | Vĩnh viễn, nhìn từ xa | Gây đau nhiều, hỏng da; có những lo ngại về phúc lợi | Trang trại chăn thả quy mô lớn ở một số nước |
| Sơn, phấn đánh dấu | Nhanh, không đau | Chỉ vài ngày tới vài tuần | Đánh dấu tạm khi tiêm, khi phối, khi chia nhóm |
| Chuông, mõ đeo cổ | Nghe được đàn ở đâu trong rừng | Không định danh từng con | Trâu bò dê thả rừng, thả đồi |
Thẻ tai: cách làm đúng
Bấm thẻ tai là việc đơn giản nhưng làm sai thì tai sưng, nhiễm trùng, rách thẻ. Nếu chưa làm bao giờ, nên nhờ cán bộ thú y hoặc người có kinh nghiệm làm mẫu một lần.
Chuẩn bị
- Kìm bấm đúng loại thẻ. Mỗi hãng thẻ thường đi với kìm riêng, lắp không khớp là thẻ không khoá chặt.
- Thẻ đã ghi số bằng bút chuyên dụng không phai, hoặc thẻ in sẵn số.
- Dung dịch sát trùng để lau kìm và đầu thẻ giữa các con.
- Cố định con vật chắc chắn ở gióng hoặc chuồng ép. Con vật giãy giữa chừng là rách tai.
Vị trí bấm
Thẻ nên bấm vào khoảng giữa tai, trong vùng giữa hai gân sụn chạy dọc tai, tránh mạch máu lớn nhìn thấy được, cách gốc tai một khoảng vừa phải. Bấm quá sát mép thì dễ rách; bấm sát gốc thì thẻ cọ vào đầu, tai sưng. Mặt có số quay ra phía trước để dễ đọc.
Thời điểm
- Bê nghé, dê cừu con thường được bấm thẻ trong vài tuần đầu đời, khi đã khoẻ, bú tốt.
- Tránh làm vào lúc nhiều ruồi muỗi hoặc lúc trời mưa ẩm kéo dài nếu có thể chọn.
- Không làm cùng lúc với nhiều thao tác gây căng thẳng khác cho con non.
Sau khi bấm, theo dõi vài ngày. Tai sưng đỏ nhiều, chảy mủ, con vật lắc đầu liên tục thì báo thú y xem.
Đặt số sao cho dễ dùng
Đánh số lung tung một hai năm là rối. Một cách đặt số đơn giản mà nhiều trại dùng:
- Hai chữ số đầu là năm sinh, các chữ số sau là thứ tự sinh trong năm. Ví dụ con bê thứ 7 sinh năm 2026 là 26-07. Nhìn số là biết tuổi.
- Con mua về giữ số cũ nếu có, ghi thêm vào sổ nguồn gốc; nếu không có thì đánh theo năm mua và thêm ký hiệu riêng.
- Không dùng lại số của con đã bán hoặc chết.
- Màu thẻ có thể theo năm sinh hoặc theo giới tính, tuỳ quy ước của trại, miễn là cả nhà hiểu giống nhau.
Sổ đàn đi kèm
Thẻ tai chỉ có ích khi có sổ. Mỗi con một dòng: số tai, ngày sinh hoặc ngày mua, giới tính, màu lông và đặc điểm riêng, số tai của mẹ và bố nếu biết, ngày tiêm phòng, ngày phối, ngày đẻ, ngày bán. Sổ giấy hay bảng tính trên điện thoại đều được. Bài "Sổ sách trang trại nhỏ" trong mục Thị trường nói cách ghi để tính được lãi lỗ.
Chuông và mõ: âm thanh của đàn thả rừng
Ở nhiều vùng núi Việt Nam, trâu bò thả đồi thả rừng thường đeo mõ gỗ hoặc chuông nhỏ. Mõ đẽo từ một khúc gỗ khoét rỗng, treo dưới cổ, có quả lắc bên trong; mỗi bước đi phát ra tiếng lốc cốc đặc trưng. Người chăn nghe tiếng mõ mà biết đàn đang ở khe nào, sườn nào. Chủ lâu năm còn phân biệt được tiếng mõ của con trâu nhà mình.
Ở dãy Alps châu Âu, chuông đồng đeo cổ bò là một biểu tượng văn hoá, có những chiếc chuông lớn chỉ đeo trong ngày lễ đưa bò lên núi hay xuống núi. Ở đó cũng đã có những tranh luận và nghiên cứu về việc chuông lớn, nặng đeo suốt ngày có làm phiền con vật hay không. Bài học chung cho người chăn: chuông, mõ nên vừa phải, quai đeo mềm, không siết cổ, kiểm tra vết cọ định kỳ.
Chuông, mõ chỉ cho biết đàn ở đâu, không cho biết con nào của ai. Thả chung nhiều nhà thì vẫn cần thẻ tai hoặc dấu riêng.
Truy xuất nguồn gốc: xu hướng sắp tới
Ở nhiều nước, mỗi con bò có một số định danh duy nhất gắn với cơ sở dữ liệu quốc gia, ghi lại mọi lần chuyển chủ, chuyển trại. Ví dụ, bò Úc xuất sang Việt Nam mang thẻ tai điện tử thuộc hệ thống định danh quốc gia của Úc, và chuỗi xuất khẩu bắt buộc theo dõi được từng con tới khi giết mổ.
Ở Việt Nam, Luật Chăn nuôi 2018 và Luật Thú y đều đặt yêu cầu về quản lý giống, truy xuất nguồn gốc, kiểm dịch vận chuyển. Một số chương trình tiêm phòng, quản lý giống của địa phương đã cấp thẻ tai cho trâu bò. Mức độ áp dụng khác nhau theo tỉnh, nên hỏi cán bộ thú y, cán bộ nông nghiệp xã xem nơi mình có quy định gì, có được cấp thẻ tai khi tiêm phòng không. Đàn đã có thẻ và sổ sẵn thì khi bán vào chuỗi thu mua hay xin giấy kiểm dịch đều thuận lợi hơn.
Bắt tay làm
- Đếm đàn, chụp ảnh từng con hai bên sườn, ghi đặc điểm nhận dạng.
- Chọn loại thẻ tai và kìm phù hợp; mua đủ thêm vài thẻ dự phòng.
- Thống nhất cách đặt số và màu thẻ, ghi ra giấy dán ở chuồng.
- Bấm thẻ khi con vật đã được cố định chắc, nhờ người có kinh nghiệm làm mẫu lần đầu.
- Lập sổ đàn, ghi ngay số tai và thông tin của từng con.
- Mỗi tháng kiểm tra một lần xem thẻ có rơi, số có phai không; thay ngay khi cần.
Hỏi thú y xã khi mua thẻ: một số đợt tiêm phòng có cấp thẻ miễn phí, khi đó nên dùng luôn số đó làm số quản lý của nhà mình cho đỡ hai hệ số.
Câu hỏi thường gặp
Bấm số tai cho bò ở vị trí nào?
Thẻ nên bấm vào khoảng giữa tai, giữa hai gân sụn chạy dọc tai, tránh mạch máu lớn, không quá sát mép cũng không quá sát gốc tai. Mặt có số quay ra phía trước để đọc từ xa. Lần đầu làm nên nhờ cán bộ thú y hướng dẫn.
Bấm thẻ tai cho bê lúc nào là tốt nhất?
Thường trong vài tuần đầu đời, khi bê đã khoẻ và bú tốt. Tránh lúc nhiều ruồi muỗi, trời mưa ẩm kéo dài và tránh dồn nhiều thao tác gây căng thẳng cùng lúc. Theo dõi tai vài ngày sau khi bấm.
Mõ trâu là gì?
Mõ trâu là chiếc mõ gỗ khoét rỗng có quả lắc, treo dưới cổ trâu bò thả đồi thả rừng ở nhiều vùng núi. Mỗi bước đi phát ra tiếng lốc cốc giúp người chăn biết đàn đang ở đâu. Mõ không định danh từng con nên vẫn cần thẻ tai hoặc dấu riêng.
Thẻ tai điện tử khác thẻ tai thường thế nào?
Thẻ tai điện tử có chip đọc bằng máy, nối được với cơ sở dữ liệu để truy xuất nguồn gốc, thường dùng ở trại lớn và chuỗi bò nhập khẩu. Thẻ nhựa thường rẻ hơn, đọc bằng mắt, hợp với hộ nuôi nhỏ.
Có nên đóng dấu nung lên da bò để đánh dấu?
Đóng dấu nung gây đau nhiều và làm hỏng da, có những lo ngại về phúc lợi động vật. Với hộ nuôi nhỏ, thẻ tai có số kèm sổ đàn và ảnh chụp từng con là đủ và nhẹ nhàng hơn nhiều.
