Huýt sáo và lệnh chăn đàn: từ come bye, kulning tới tiếng họ

Lệnh chăn đàn là bộ tiếng gọi, tiếng huýt sáo mà người chăn dùng để điều khiển chó chăn hoặc gọi thẳng đàn gia súc. Ở Anh, người chăn cừu có bộ lệnh khá thống nhất như "come bye", "away to me", "lie down"; ở Thuỵ Điển và Na Uy có lối gọi bò bằng giọng cao gọi là kulning; ở dãy Alps có tiếng jodel và kèn alphorn; ở Việt Nam, tiếng "họ" bảo trâu dừng có mặt ở rất nhiều làng. Điểm chung: tiếng gọi phải ngắn, cố định và luôn đi kèm cùng một việc.

Vì sao huýt sáo mà không quát

Trên đồi rộng, giọng người chỉ đi được một quãng ngắn, nhất là khi có gió. Tiếng huýt sáo cao, sắc, đi xa hơn nhiều và ít bị tiếng gió át. Huýt sáo còn giữ được đúng một âm điệu mỗi lần, trong khi giọng nói đổi theo tâm trạng: đang bực thì to, gắt, mà con vật lại phản ứng với giọng gắt bằng sự căng thẳng.

Cả chó lẫn gia súc học lệnh theo kiểu gắn tiếng với việc. Tiếng nào lặp đúng một cách, đi kèm đúng một hành động, con vật sẽ nhớ. Người chăn đổi tiếng liên tục, mỗi người trong nhà gọi một kiểu, thì con vật không biết theo ai.

Bộ lệnh của người chăn cừu Anh

Ở Anh, xứ Wales, Scotland, Ireland và những nước học theo như New Zealand, Úc, người điều khiển chó chăn cừu dùng một bộ lệnh tiếng nói khá thống nhất, mỗi lệnh lại có một tiếng huýt sáo riêng của từng người chăn.

Người chăn thường dùng một chiếc còi kim loại dẹt ngậm trong miệng, hoặc huýt bằng ngón tay. Mỗi lệnh là một chuỗi âm lên xuống khác nhau, do chính người chăn tự đặt. Hai người chăn cạnh nhau có thể dùng tiếng huýt khác hẳn nhau, và chó của ai chỉ nghe tiếng của chủ đó. Trong các cuộc thi chó chăn cừu, phần lớn lệnh được truyền bằng còi vì chó làm việc ở khoảng cách mà giọng nói không tới.

Kulning: tiếng gọi bò trong rừng Bắc Âu

Ở Thuỵ Điển và Na Uy, xưa kia vào mùa hè, gia súc được đưa lên các bãi chăn trong rừng và trên núi, xa làng. Phụ nữ thường là người lên đó trông bò, dê, vắt sữa và làm bơ, pho mát. Để gọi đàn từ trong rừng về, họ dùng một lối hát gọi giọng rất cao, vang xa, gọi là kulning ở Thuỵ Điển.

Giọng cao và chói đi xa trong rừng tốt hơn giọng trầm; gia súc nghe quen tiếng gọi của người trông mình. Ngày nay kulning chủ yếu còn sống như một di sản âm nhạc dân gian, được biểu diễn và giảng dạy, nhưng ở một số trang trại vẫn còn người dùng để gọi bò thật.

Dãy Alps: jodel, kèn alphorn và tiếng gọi chiều

Ở vùng núi Thuỵ Sĩ, Áo, miền nam nước Đức, người chăn bò mùa hè trên đồng cỏ cao có nhiều cách dùng âm thanh:

• Jodel: lối hát chuyển nhanh giữa giọng thật và giọng óc, vang xa giữa các sườn núi, được dùng để gọi nhau và gọi đàn.
• Alphorn: chiếc kèn gỗ rất dài, âm trầm, vang qua thung lũng. Ngày nay chủ yếu dùng trong biểu diễn và lễ hội.
• Ranz des vaches: tên chung cho những giai điệu gọi bò của người chăn vùng Alps, được nhiều nhà soạn nhạc châu Âu mượn lại trong tác phẩm.
• Tiếng gọi cầu nguyện buổi chiều ở một số đồng cỏ Thuỵ Sĩ: người chăn đứng trên cao, hát một bài cầu bình an cho đàn, có nơi dùng chiếc phễu gỗ đựng sữa áp vào miệng cho tiếng vang xa.

Cùng với tiếng chuông bò, đây là những âm thanh làm nên "phong cảnh âm thanh" của đồng cỏ núi cao châu Âu. Chuyện chuông đeo cổ có bài riêng trong mục này.

Silbo Gomero: người chăn nói chuyện bằng tiếng huýt

Trên đảo La Gomera thuộc quần đảo Canaria của Tây Ban Nha, núi dốc và khe sâu chia cắt các bãi chăn. Người dân ở đây, trong đó có nhiều người chăn dê, cừu, dùng một ngôn ngữ huýt sáo gọi là Silbo Gomero, chuyển tiếng Tây Ban Nha thành âm huýt để nói chuyện qua khe núi. UNESCO đã ghi danh Silbo Gomero vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể năm 2009, và trên đảo nó được dạy trong trường học.

Đây không phải lệnh cho con vật mà là người nói với người, nhưng nó cho thấy vì sao vùng chăn thả núi cao ở nhiều nơi trên thế giới đều chọn huýt sáo: âm thanh đi xa, ít tốn sức, ít bị gió át.

Tiếng bảo trâu bò ở làng Việt

Người Việt cày bừa bằng trâu bò hàng nghìn năm nên cũng có bộ tiếng riêng. Tiếng "họ" để bảo trâu dừng lại có mặt ở rất nhiều vùng. Tiếng bảo đi, bảo rẽ trái, rẽ phải, bảo lùi thì mỗi vùng, thậm chí mỗi làng một kiểu, có nơi kèm tiếng tặc lưỡi, có nơi kèm động tác giật thừng mũi về một bên. Con trâu cày quen tiếng chủ tới mức đổi người cày là nó lúng túng.

Khi trâu cày ngày càng ít, những bộ tiếng này cũng mai một dần. Ghi lại chúng là việc đáng làm, vì nó gắn với cả cách tập trâu, cách cày từng loại ruộng của từng vùng. Bài về trâu cày kéo ở mục Con trâu nói kỹ cách tập trâu làm việc.

Ngoài ra, ở các vùng chăn thả rông, người chăn hay gọi đàn về bằng một tiếng hú dài hoặc gõ vào ống tre, ống bương, kết hợp với việc cho ăn muối hay ít cám khi đàn về, để đàn gắn tiếng gọi với thứ chúng thích.

Bắt tay làm: lập bộ tiếng gọi cho đàn nhà mình

Không cần chó chăn, bất kỳ hộ nào cũng có thể tập cho đàn nghe gọi. Cách làm đơn giản:

1. Chọn một tiếng gọi cố định để gọi đàn về: một tiếng huýt, một câu gọi, tiếng kẻng, tiếng gõ. Cả nhà dùng đúng một tiếng đó.
2. Gắn tiếng gọi với thứ đàn thích. Mỗi lần gọi, khi đàn về thì có một nắm cỏ ngon, ít cám hoặc đá liếm. Vài tuần sau, đàn sẽ tự về khi nghe tiếng.
3. Không dùng tiếng gọi đó trước những việc đàn sợ như bắt tiêm, cố định, xếp lên xe. Nếu không, đàn sẽ học rằng tiếng gọi là điềm xấu.
4. Chọn tiếng "dừng" riêng, ngắn, dứt khoát, và chỉ dùng khi cần con vật đứng lại.
5. Giữ giọng bình tĩnh. Âm lượng to không làm con vật nghe lời hơn mà chỉ làm chúng căng thẳng.
6. Ghi lại bộ tiếng để khi đổi người chăn, người mới dùng đúng tiếng cũ.

Mấy sai lầm hay gặp

• Mỗi người trong nhà một kiểu gọi.
• Gọi xong không có gì cho đàn, gọi mãi đàn không về nữa.
• Dùng tiếng huýt dài, lặp đi lặp lại liên tục, con vật quen tai và bỏ qua.
• Vừa gọi vừa vung gậy: con vật học theo cái gậy chứ không học tiếng gọi.

Học thêm ở đâu

• Video thi chó chăn cừu ở Anh, xứ Wales, New Zealand để nghe các chuỗi huýt sáo thật và xem chó phản ứng ra sao.
• Bản ghi kulning, jodel và ranz des vaches của các bảo tàng âm nhạc dân gian Bắc Âu và Thuỵ Sĩ.
• Tài liệu UNESCO về Silbo Gomero giới thiệu cách tiếng huýt chuyển âm tiếng nói.
• Người già trong làng: hỏi các cụ từng cày trâu về tiếng bảo trâu dừng, đi, rẽ, lùi, ghi âm lại. Đây là kho tư liệu chưa ai thu thập đủ.