Trâu bò dê cừu cần khoáng đa lượng (canxi, phốt pho, natri, clo, magie, kali, lưu huỳnh) và khoáng vi lượng (đồng, kẽm, coban, selen, iốt, mangan, sắt). Cách bổ sung đơn giản nhất cho hộ nhỏ là treo đá liếm khoáng ở nơi có mái gần máng ăn và để gia súc liếm tự do, kèm muối ăn với lượng vừa phải. Dấu hiệu thiếu khoáng hay gặp là liếm tường, gặm đất, ăn bậy, lông xù xơ, chậm động dục, con non chậm lớn. Cừu là trường hợp đặc biệt: rất nhạy với đồng, không nên dùng chung đá liếm có nhiều đồng dành cho bò.
Vì sao cỏ và rơm không đủ khoáng
Hàm lượng khoáng trong cỏ phụ thuộc vào đất. Đất bạc màu, đất cát, đất đồi bị rửa trôi, đất phèn thường nghèo một số khoáng; cỏ trồng ở đó cũng nghèo theo. Rơm lúa rất ít phốt pho và nhiều loại khoáng vi lượng. Trong khi đó, gia súc đang lớn, đang cho sữa, đang mang thai cần khoáng nhiều hơn hẳn. Bò sữa mỗi ngày đưa một lượng canxi, phốt pho đáng kể ra theo sữa. Vì thế thiếu khoáng là chuyện phổ biến ở hộ chăn nuôi Việt Nam, chỉ là nhiều khi không được nhận ra.
Các khoáng chính và dấu hiệu thiếu thường gặp
| Khoáng | Vai trò chính | Dấu hiệu thiếu hay gặp |
|---|---|---|
| Natri, clo (muối ăn) | Cân bằng nước, ngon miệng | Liếm mồ hôi người, liếm đồ vật, ăn kém |
| Canxi, phốt pho | Xương, sữa, co cơ, sinh sản | Gặm đất, gặm xương, ăn bậy; con non còi xương; bò sữa giảm sữa; chậm động dục |
| Magie | Thần kinh, cơ | Run, co giật khi ăn nhiều cỏ non xanh tốt đột ngột (nặng phải gọi thú y) |
| Đồng | Tạo máu, màu lông, miễn dịch | Lông bạc màu (nhất là quanh mắt), lông xơ, tiêu chảy, thiếu máu |
| Kẽm | Da, móng, miễn dịch | Da dày sần, rụng lông, móng kém |
| Coban | Vi sinh dạ cỏ tạo vitamin B12 | Biếng ăn, gầy dần dù có cỏ |
| Selen | Cơ, sinh sản | Bê yếu cơ, sát nhau, sinh sản kém |
| Iốt | Tuyến giáp | Bê sinh ra yếu, bướu cổ |
Các dấu hiệu trên không đặc trưng riêng cho thiếu khoáng; nhiều bệnh khác, ký sinh trùng, thiếu năng lượng cũng gây gầy, lông xù, chậm động dục. Thấy đàn có những dấu hiệu kéo dài, hãy mời thú y xem chứ đừng tự kết luận rồi mua khoáng về trộn mãi.
Cách bổ sung: đá liếm, muối và bột khoáng
Đá liếm (tảng liếm) là khối khoáng nén cứng, có muối làm chất dẫn dụ, gia súc liếm khi có nhu cầu. Ưu điểm là đơn giản, ít công, con vật tự điều tiết phần nào.
- Chọn đúng loại cho đúng loài: có loại cho trâu bò, có loại cho dê cừu. Đọc nhãn thành phần.
- Treo hoặc đặt ở chỗ có mái, gần máng ăn hoặc lối đi, cao vừa tầm mõm. Đá liếm để ngoài mưa sẽ tan, rã.
- Mỗi nhóm có đủ chỗ: con đầu đàn hay chiếm chỗ; đàn đông nên treo vài tảng.
- Theo dõi tốc độ hao: tảng hết quá nhanh có thể đàn đang thiếu khoáng nặng hoặc thiếu muối; tảng gần như không hao có thể đàn không thích loại đó hoặc thức ăn đã đủ.
- Vệ sinh: lau phân, bùn bám trên tảng.
Muối ăn và bột khoáng trộn thức ăn
Ngoài đá liếm, nhiều hộ trộn muối ăn hoặc bột khoáng (premix khoáng) vào thức ăn tinh. Cách này kiểm soát được lượng cho từng con, hợp với bò vỗ béo và bò sữa ăn tinh hằng ngày. Lượng muối cho trâu bò thường ở mức vài chục gam mỗi con mỗi ngày tuỳ cỡ con và khẩu phần; bột khoáng thì dùng theo đúng hướng dẫn trên bao bì của từng sản phẩm.
Lưu ý:
- Không cho ăn quá nhiều muối, nhất là khi nước uống không đủ; ăn mặn mà thiếu nước có thể gây ngộ độc muối.
- Không cộng dồn nhiều nguồn khoáng cùng lúc (đá liếm, premix trong thức ăn hỗn hợp, bột khoáng tự trộn) mà không tính tổng; thừa khoáng vi lượng cũng gây hại.
- Thức ăn hỗn hợp của nhà máy thường đã có khoáng; đọc nhãn trước khi bổ sung thêm.
Cừu và đồng: một bẫy hay gặp
Cừu nhạy cảm với đồng hơn trâu bò và dê nhiều. Đá liếm hoặc thức ăn hỗn hợp làm cho bò, có hàm lượng đồng phù hợp với bò, khi cho cừu ăn lâu ngày có thể làm đồng tích tụ trong gan, gây ngộ độc. Con vật có thể đột ngột yếu, vàng da, đi tiểu màu sẫm. Vì thế:
- Dùng đá liếm, thức ăn ghi rõ dành cho cừu.
- Trại nuôi chung bò và cừu nên để khu đá liếm riêng, cừu không với tới tảng của bò.
- Thấy cừu có dấu hiệu nghi ngộ độc, gọi thú y ngay.
Dê thì ngược lại, chịu đồng tốt hơn cừu, nên không thể lấy kinh nghiệm cho dê áp dụng thẳng cho cừu.
Khoáng quanh thời điểm đẻ ở bò sữa
Bò sữa cao sản ngay trước và sau khi đẻ phải đưa một lượng lớn canxi vào sữa đầu, có con không bù kịp, sinh ra hội chứng hạ canxi huyết sau đẻ (thường gọi là sốt sữa): bò nằm bẹp, lạnh tai, không đứng dậy được. Đây là ca phải gọi thú y ngay. Việc phòng liên quan nhiều tới khẩu phần giai đoạn cạn sữa; chủ nuôi bò sữa nên hỏi kỹ thuật viên của trại giống hoặc công ty sữa về khẩu phần khoáng cho bò cạn sữa, chứ không tự cho bò ăn thật nhiều canxi trước đẻ.
Khoáng theo vùng đất
Một số vùng có đặc điểm khoáng riêng mà tài liệu khuyến nông địa phương thường nhắc: vùng đất cát ven biển, đất xám bạc màu hay thiếu nhiều khoáng; vùng đồi núi mưa nhiều đất bị rửa trôi. Nếu đàn có dấu hiệu bất thường kéo dài mà thú y nghi do khoáng, có thể đề nghị lấy mẫu máu, mẫu cỏ đi xét nghiệm tại cơ quan chuyên môn để biết đúng loại khoáng thiếu, thay vì bổ sung mù.
Sai lầm hay gặp
- Cho cừu dùng đá liếm của bò.
- Để đá liếm ngoài trời mưa, tảng rã thành bùn khoáng.
- Thấy bò liếm tường là đổ ngay cho thiếu muối, mà không xem thức ăn tổng thể và ký sinh trùng.
- Cộng dồn nhiều sản phẩm khoáng mà không đọc nhãn.
- Quên khoáng cho bò chăn thả vì nghĩ cỏ đồng đã đủ.
Bắt tay làm và học thêm
Một tháng theo dõi đá liếm
Cân tảng đá liếm trước khi treo, ghi ngày. Mỗi tuần tháo xuống cân lại, ghi số ký hao. Chia cho số con và số ngày để biết mỗi con liếm trung bình bao nhiêu. Đồng thời ghi những hành vi bất thường: liếm tường, gặm gỗ chuồng, ăn đất. Sau một tháng, mang sổ ghi này và nhãn sản phẩm đến hỏi thú y hoặc khuyến nông: lượng tiêu thụ đó có hợp lý không, có nên đổi loại không. Đây là cách biến cảm giác "hình như bò thiếu khoáng" thành con số có thể bàn được.
Học thêm ở đâu
Giáo trình dinh dưỡng gia súc của các trường nông nghiệp có chương riêng về khoáng và bệnh do thiếu, thừa khoáng. Viện Chăn nuôi có nghiên cứu về khoáng cho bò ở một số vùng sinh thái. Cán bộ thú y xã và kỹ thuật viên của các hãng thức ăn chăn nuôi có thể tư vấn chọn đá liếm, premix phù hợp. Hộ nuôi cừu ở Ninh Thuận có thể hỏi trung tâm khuyến nông tỉnh, nơi có nhiều kinh nghiệm với cừu.
Câu hỏi thường gặp
Đá liếm cho bò có tác dụng gì?
Đá liếm cung cấp muối và các khoáng đa lượng, vi lượng mà cỏ, rơm thường thiếu, giúp bò ăn ngon, lớn tốt, sinh sản ổn định hơn. Bò tự liếm khi có nhu cầu nên ít công chăm. Đá liếm cần treo ở chỗ có mái để không bị mưa làm tan.
Bò liếm tường là thiếu chất gì?
Bò liếm tường, gặm đất thường gợi ý thiếu muối hoặc khoáng như canxi, phốt pho. Tuy vậy dấu hiệu này không đặc hiệu, có thể do thiếu năng lượng, ký sinh trùng hay bệnh khác. Nếu kéo dài nên mời thú y xem thay vì tự kết luận.
Cho bò ăn muối bao nhiêu?
Thường ở mức vài chục gam mỗi con mỗi ngày tuỳ cỡ con và khẩu phần. Nếu dùng đá liếm hoặc thức ăn hỗn hợp đã có muối thì cần tính tổng để không thừa. Luôn có đủ nước uống, vì ăn mặn mà thiếu nước có thể gây ngộ độc.
Cừu có dùng chung đá liếm với bò được không?
Không nên. Cừu rất nhạy cảm với đồng, đá liếm và thức ăn làm cho bò có thể chứa lượng đồng gây ngộ độc cho cừu khi ăn lâu. Nên dùng sản phẩm ghi rõ dành cho cừu và để khu đá liếm riêng.
Sốt sữa ở bò là gì?
Sốt sữa là tên thường gọi của hạ canxi huyết sau đẻ ở bò sữa, khi bò đưa nhiều canxi vào sữa đầu mà cơ thể bù không kịp. Bò nằm bẹp, lạnh tai, không đứng dậy được. Đây là ca phải gọi thú y ngay; việc phòng liên quan tới khẩu phần giai đoạn cạn sữa.
