Ký sinh trùng hiếm khi giết gia súc một cách ồn ào như dịch bệnh, nhưng chúng là lý do số một khiến trâu bò dê cừu ăn nhiều mà vẫn gầy, lông xù, thiếu máu, chậm lớn, chậm động dục. Ở Việt Nam, các nhóm đáng lo nhất là giun tròn đường ruột (nhất là giun đũa ở bê nghé), sán lá gan ở vùng ruộng nước, ve và các bệnh máu do ve truyền, và tiên mao trùng do ruồi mòng truyền, đặc biệt ở trâu. Phòng bằng cách cắt vòng đời: chăn thả luân phiên, quản lý bãi trũng, ủ phân, kiểm soát ve ruồi, và tẩy ký sinh trùng theo hướng dẫn của thú y.
Bài này đi theo từng nhóm, mỗi nhóm một câu hỏi: nó sống ở đâu, vào con vật bằng đường nào, nhìn thấy dấu hiệu gì, và cắt vòng đời của nó ở khúc nào.
Bức tranh chung: bốn nhóm, bốn đường vào
| Nhóm | Vào con vật bằng đường nào | Ai bị nặng nhất | Dấu hiệu chính |
|---|---|---|---|
| Giun tròn đường tiêu hoá | Ăn phải ấu trùng trên cỏ; giun đũa bê nghé lây từ mẹ sang con qua sữa | Bê nghé, dê cừu non | Tiêu chảy, gầy, bụng to, lông xù; dê cừu thiếu máu |
| Sán lá gan | Ăn cỏ, rơm ở ruộng ngập, mương có ốc ký chủ trung gian | Trâu bò ở vùng lúa nước | Gầy mòn kéo dài, thiếu máu, phù dưới hàm, phân lúc lỏng lúc táo |
| Ve và bệnh máu do ve | Ve bám từ cỏ, bãi chăn | Bò lai giống ngoại, bò mới nhập về vùng có ve | Ve bám dày; sốt, thiếu máu, vàng da, nước tiểu đỏ sẫm |
| Tiên mao trùng | Ruồi mòng hút máu truyền từ con bệnh sang con khoẻ | Trâu, nhất là trâu làm việc nặng | Sốt từng cơn, gầy dần, thiếu máu, phù chân, ức; có thể sảy thai |
Giun tròn đường tiêu hoá
Giun đũa bê nghé — mối lo hàng đầu với nghé
Giun đũa bê nghé (Toxocara vitulorum) có điểm đặc biệt: ấu trùng nằm sẵn trong cơ thể trâu bò mẹ và đi sang con qua sữa trong những tuần đầu. Vì vậy nghé, bê mới vài tuần tuổi đã có giun trưởng thành trong ruột dù chưa ăn cỏ. Nghé mắc nặng hơn bê. Dấu hiệu: nghé ỉa phân lỏng, màu trắng xám, mùi chua hôi rất đặc trưng, bụng chướng, gầy rộc, lông xù, chậm lớn; nặng có thể chết. Việc tẩy giun cho nghé bê ở tuổi nào, bằng thuốc gì là do thú y hướng dẫn — nhiều địa phương có khuyến cáo tẩy sớm cho nghé trong vài tuần đầu.
Giun xoăn dạ múi khế ở dê cừu
Ở dê cừu, nhóm giun hút máu ở dạ múi khế (trong đó có loài Haemonchus contortus) là kẻ giết người thầm lặng. Dê cừu không nhất thiết tiêu chảy; dấu hiệu chính là thiếu máu: niêm mạc mắt nhợt, mệt, tụt lại cuối đàn, phù mềm dưới hàm như có túi nước. Người nuôi dê cừu ở nhiều nước dùng cách lật mí mắt dưới xem màu niêm mạc: hồng đỏ là tốt, hồng nhạt đến trắng là thiếu máu — cần báo thú y. Cách này giúp chỉ xử lý con cần xử lý, thay vì tẩy cả đàn liên tục.
Sán lá gan — bệnh của vùng lúa nước
Sán lá gan lớn (ở Việt Nam chủ yếu là Fasciola gigantica) cần một loài ốc nước ngọt nhỏ làm ký chủ trung gian. Vòng đời: trứng sán theo phân ra ngoài → vào nước nở ấu trùng → chui vào ốc → ra khỏi ốc, bám lên cỏ, rơm, rau thuỷ sinh thành nang → trâu bò ăn phải nang → sán non chui qua ruột lên gan.
Vì vậy bệnh tập trung ở trâu bò ăn cỏ ven mương, bờ ruộng ngập, rơm tươi cắt từ ruộng còn nước. Dấu hiệu thường âm ỉ: gầy mòn dù ăn được, thiếu máu, phù dưới hàm, phân lúc lỏng lúc táo, giảm sữa, chậm động dục.
Cắt vòng đời ở đâu:
- Hạn chế chăn thả ở bãi trũng ngập nước, bờ mương có nhiều ốc; vùng có sán thì cắt cỏ ven nước cao tay, tránh phần sát mặt nước.
- Rơm tươi từ ruộng ngập nên phơi khô kỹ trước khi cho ăn.
- Ủ phân trước khi bón ruộng — không đổ phân tươi xuống mương, ao.
- Tẩy sán định kỳ theo hướng dẫn của thú y; ở nhiều vùng, thời điểm tẩy được chọn theo mùa nước để đạt hiệu quả cao nhất.
Sán lá gan lớn cũng có thể nhiễm vào người khi ăn rau thuỷ sinh sống (rau ngổ, rau cần, cải xoong…) mọc ở vùng có trâu bò mắc sán. Bài "Bệnh từ gia súc lây sang người" cùng mục nhắc thêm.
Ve và các bệnh máu do ve truyền
Ve bò phổ biến ở Việt Nam là loại ve một ký chủ: cả vòng đời bám trên một con bò, rụng xuống đẻ trứng ở cỏ, rồi ấu trùng lại bò lên con khác. Ve hút máu làm thiếu máu, gây ngứa, tổn thương da, và quan trọng hơn là truyền các ký sinh trùng đường máu:
- Lê dạng trùng (Babesia): sốt cao, thiếu máu nhanh, vàng da, nước tiểu màu đỏ sẫm như nước trà đặc. Cấp tính, có thể chết.
- Biên trùng (Anaplasma): sốt, thiếu máu, vàng da, gầy sút; bò trưởng thành thường nặng hơn bê.
Bò lai có tỉ lệ máu ngoại cao và bò mới chuyển từ vùng ít ve sang vùng nhiều ve thường mắc nặng hơn bò vàng, bò lai Zebu đã quen với ve. Thấy bò sốt, nước tiểu đỏ sẫm, vàng da: gọi thú y ngay, đây là ca cấp tính.
Kiểm soát ve:
- Kiểm tra ve hằng tuần ở chỗ da mỏng: tai, cổ, nách, bẹn, bầu vú, dưới đuôi.
- Phát quang bụi rậm quanh chuồng, luân chuyển bãi chăn.
- Dùng thuốc trị ve đúng loại cho gia súc theo hướng dẫn của thú y và nhãn thuốc; chú ý thời gian ngừng thuốc trước khi bán sữa, thịt. Không dùng thuốc trừ sâu cho cây trồng bôi lên gia súc.
Ruồi, mòng và tiên mao trùng
Ruồi chuồng và mòng (ruồi trâu) hút máu, làm gia súc mất yên, giảm ăn, giảm sữa. Mòng còn truyền tiên mao trùng (Trypanosoma evansi) — ký sinh trùng sống trong máu, rất đáng lo ở trâu. Bệnh thường âm ỉ: sốt từng cơn, gầy dần, thiếu máu, phù ở chân, ức, mí mắt, trâu cái có thể sảy thai. Khi trâu bị stress (cày kéo nặng vụ mùa, thiếu ăn, rét), bệnh dễ bùng thành cấp tính. Chẩn đoán cần xét nghiệm máu — báo thú y khi thấy trâu gầy sút không rõ lý do kèm sốt thất thường.
Giảm ruồi mòng: dọn phân hằng ngày, ủ phân kín, không để thức ăn thừa ôi, lấp nước đọng; ở vùng nhiều mòng, tránh chăn thả vào giờ mòng hoạt động mạnh và cho gia súc về chuồng có mái.
Tẩy ký sinh trùng: nguyên tắc chung
- Theo hướng dẫn thú y: loại thuốc, liều, thời điểm khác nhau theo loài, tuổi, vùng, mùa. Thú y có thể xét nghiệm phân để biết đàn đang có giun sán gì.
- Đúng cân nặng: ước cân sai (thường là ước thấp) làm thuốc không đủ tác dụng — một trong những nguyên nhân giun sán nhờn thuốc. Đo vòng ngực để ước cân trước khi thú y tính liều.
- Không tẩy liên tục một loại thuốc nhiều năm mà không có hướng dẫn: ký sinh trùng kháng thuốc là chuyện đã xảy ra ở nhiều nước, nhất là với giun dê cừu.
- Tuân thủ thời gian ngừng thuốc trước khi vắt sữa bán, trước khi giết thịt.
- Ghi sổ: ngày tẩy, con nào, thuốc gì do ai chỉ định.
Bắt tay làm và học thêm
- Tuần này: đi một vòng kiểm ve ở tai, bẹn, bầu vú từng con.
- Nuôi dê cừu: tập lật mí mắt dưới xem màu niêm mạc khi dê khoẻ, để nhận ra màu nhợt khi có vấn đề.
- Có nghé bê mới đẻ: hỏi thú y lịch tẩy giun đũa cho con non.
- Vẽ sơ đồ bãi chăn, đánh dấu chỗ trũng, mương có ốc; chia bãi để chăn luân phiên.
Học thêm ở đâu
Thú y xã có thể lấy mẫu phân, mẫu máu gửi xét nghiệm. Viện Thú y và các phòng xét nghiệm của Chi cục Chăn nuôi và Thú y tỉnh có dịch vụ xét nghiệm ký sinh trùng. Tài liệu khuyến nông về chăn nuôi trâu ở miền núi phía Bắc thường có phần riêng về tiên mao trùng và giun đũa nghé.
Câu hỏi thường gặp
Bò ăn nhiều mà vẫn gầy có phải do giun sán không?
Có thể. Giun tròn, sán lá gan, ve và tiên mao trùng đều làm gia súc gầy, lông xù, thiếu máu dù ăn được. Nhưng thiếu ăn, bệnh răng, bệnh mãn tính khác cũng gây gầy; nên nhờ thú y xét nghiệm phân, máu để biết chắc.
Nghé con đi phân trắng mùi chua hôi là bệnh gì?
Thường gặp là giun đũa bê nghé, loại giun lây từ mẹ sang con qua sữa trong những tuần đầu. Nghé gầy, bụng chướng, lông xù, nặng có thể chết. Báo thú y để được hướng dẫn tẩy giun đúng tuổi.
Bệnh sán lá gan ở trâu bò lây qua đường nào?
Qua nang sán bám trên cỏ, rơm, rau thuỷ sinh ở vùng ruộng ngập, mương có loài ốc ký chủ trung gian. Trâu bò ăn phải nang thì sán non chui lên gan. Người cũng có thể nhiễm khi ăn rau thuỷ sinh sống ở vùng có sán.
Bò đái ra nước đỏ sẫm là bệnh gì?
Một nguyên nhân hay gặp là lê dạng trùng do ve truyền, phá huỷ hồng cầu. Bò thường sốt cao, thiếu máu, vàng da. Đây là ca cấp tính, cần gọi thú y ngay.
Tiên mao trùng ở trâu là bệnh gì?
Là ký sinh trùng sống trong máu do ruồi mòng hút máu truyền. Trâu sốt từng cơn, gầy dần, thiếu máu, phù chân và ức, có thể sảy thai; bệnh dễ bùng khi trâu làm việc nặng. Chẩn đoán cần xét nghiệm máu.
