Trâu bò ở Việt Nam thường được khuyến cáo tiêm phòng các bệnh nguy hiểm như lở mồm long móng, tụ huyết trùng, viêm da nổi cục, và nhiệt thán ở những vùng từng có ổ dịch; dê cừu có thêm một số bệnh riêng như đậu dê ở vùng có dịch. Lịch tiêm cụ thể không có một bản chung cho cả nước — nó do cơ quan thú y tỉnh đặt theo tình hình dịch, và nhiều nơi tổ chức thành hai đợt tiêm chính mỗi năm. Việc của người nuôi là nắm lịch đó qua thú y xã, chuẩn bị đàn cho buổi tiêm, giữ sổ và phiếu tiêm, và báo sớm khi có con ốm.
Bài này không đưa ra lịch tiêm theo ngày, vì một lịch bịa sẵn nguy hiểm hơn là không có lịch. Thay vào đó là cách để lấy được lịch đúng cho vùng mình và làm việc hiệu quả với hệ thống thú y.
Vaccine nào thường được tiêm cho gia súc nhai lại
| Bệnh | Loài | Ghi chú chung |
|---|---|---|
| Lở mồm long móng | Trâu, bò, dê, cừu | Vaccine phải đúng type virus lưu hành; tiêm nhắc định kỳ trong năm |
| Tụ huyết trùng | Trâu, bò (dê cừu có bệnh cùng nhóm) | Thường tiêm trước mùa mưa; tiêm nhắc định kỳ |
| Viêm da nổi cục | Bò, trâu | Vaccine sống nhược độc; ưu tiên tiêm trước mùa côn trùng |
| Nhiệt thán | Trâu, bò, dê, cừu | Thường chỉ tiêm ở vùng từng có ổ dịch, theo chỉ định của thú y |
| Đậu dê | Dê (và cừu ở một số nơi) | Tiêm ở vùng có dịch, theo chỉ định của thú y |
Danh sách trên là những bệnh thường được nhắc trong hướng dẫn phòng chống dịch cho gia súc nhai lại ở Việt Nam. Ở từng tỉnh, danh sách có thể thêm hoặc bớt. Câu hỏi đúng để hỏi thú y xã là: "Ở xã mình, trâu bò dê cừu cần tiêm những gì, đợt tới là khi nào?"
Ai làm gì trong hệ thống thú y
- Cán bộ, nhân viên thú y xã: người gần nhất, tổ chức tiêm phòng ở thôn xóm, ghi sổ, nhận tin báo bệnh, hướng dẫn xử lý ban đầu.
- Chi cục Chăn nuôi và Thú y tỉnh: đặt kế hoạch tiêm phòng, cung ứng vaccine trong các chương trình, giám sát dịch, lấy mẫu xét nghiệm, cấp giấy kiểm dịch vận chuyển.
- Cục Chăn nuôi và Thú y (Bộ Nông nghiệp và Môi trường): chương trình quốc gia, văn bản hướng dẫn.
- Thú y tư nhân, cửa hàng thuốc thú y: dịch vụ khám chữa, bán vaccine và thuốc. Vaccine mua ở đại lý vẫn nên được tiêm bởi người có chuyên môn, theo hướng dẫn của cơ quan thú y.
Ngoài tiêm phòng, pháp luật chăn nuôi còn yêu cầu hộ chăn nuôi kê khai hoạt động chăn nuôi với chính quyền cấp xã. Kê khai đầy đủ cũng là điều kiện để được hưởng một số chính sách hỗ trợ khi có dịch. Chi tiết hỏi cán bộ nông nghiệp xã.
Lập lịch tiêm cho đàn của mình
Lấy lịch từ thú y xã rồi tự lập một bảng cho đàn. Mẫu khung để điền:
| Bệnh | Đợt 1 (tháng…) | Đợt 2 (tháng…) | Con non tiêm lần đầu khi | Ghi chú của thú y |
|---|---|---|---|---|
| Lở mồm long móng | … | … | … | … |
| Tụ huyết trùng | … | … | … | … |
| Viêm da nổi cục | … | … | … | … |
| Bệnh khác theo vùng | … | … | … | … |
Treo bảng ở chuồng. Mỗi lần có bê nghé mới đẻ, con mới mua về, đánh dấu ngay để nhớ tiêm bổ sung — con mới mua là con hay bị "lọt" khỏi đợt tiêm chung nhất.
Chuẩn bị cho buổi tiêm
Buổi tiêm diễn ra trơn tru thì con vật ít bị stress, cán bộ thú y tiêm được đúng kỹ thuật, đúng con. Trước ngày tiêm:
- Danh sách: liệt kê từng con theo số tai hoặc tên, tuổi, giới tính.
- Đánh dấu con cần báo riêng: con đang chửa (tháng thứ mấy), con đang ốm, đang sốt, đang điều trị, con mới đẻ, con mới mua. Một số vaccine không tiêm cho con ốm hoặc ở một số giai đoạn chửa; cán bộ thú y sẽ quyết định.
- Chỗ cố định: gióng ép, hoặc chỗ buộc chắc có tường che. Trâu bò hung dữ thì buộc sẵn từ sớm.
- Người phụ: một hai người giữ con vật, quen tay với đàn.
- Tránh tiêm vào lúc con vật vừa đi làm nặng về, giữa trưa nắng gắt, hoặc ngay trước chuyến vận chuyển.
Trong và sau buổi tiêm
- Mỗi con một kim là thực hành an toàn, nhất là với bệnh lây qua máu như viêm da nổi cục. Có thể hỏi cán bộ tiêm về việc này một cách lịch sự.
- Nhận phiếu hoặc giấy chứng nhận tiêm phòng, kiểm tra ghi đúng số con, đúng loại vaccine.
- Theo dõi con vật trong một hai ngày: hơi sốt, giảm ăn, sưng nhẹ chỗ tiêm thường tự hết. Khó thở, run, ngã quỵ, sưng to lan rộng — báo thú y ngay.
- Không tiêm hai loại vaccine trên cùng một con trong cùng thời điểm nếu cán bộ thú y không chỉ định như vậy.
Bảo quản vaccine nếu tự mua
Phần lớn vaccine cho gia súc cần giữ lạnh ở nhiệt độ ghi trên nhãn — thường là ngăn mát tủ lạnh, không phải ngăn đá. Vaccine để nắng, để nóng, hoặc bị đông đá đều có thể hỏng mà nhìn bên ngoài không thấy gì; tiêm vaccine hỏng là tốn tiền mà đàn không được bảo vệ. Khi mua: mang thùng xốp có đá, hỏi hạn dùng, dùng hết trong thời gian ghi trên nhãn sau khi mở, không trữ lọ đã mở cho lần sau. Việc tiêm vẫn nên nhờ người có chuyên môn.
Gọi thú y khi có con ốm: nói gì để họ giúp được nhanh
Thú y xã thường phụ trách cả một vùng rộng. Một cuộc gọi đủ thông tin giúp họ biết có cần đến ngay không, mang theo gì. Mẫu nội dung:
| Thông tin | Ví dụ |
|---|---|
| Loài, tuổi, giới tính | Bò cái lai Sind, khoảng 5 tuổi, đang chửa tháng thứ 7 |
| Bao nhiêu con ốm / tổng đàn | 1 con trong đàn 6 con |
| Dấu hiệu chính, từ bao giờ | Bỏ ăn từ sáng, chảy dãi, hông trái căng |
| Nhiệt độ (nếu đo được) | Đo hậu môn …°C lúc … giờ |
| Vừa ăn gì, làm gì | Sáng thả ra bãi cỏ non sau mưa |
| Đã tiêm phòng gì, khi nào | Theo phiếu tiêm đợt gần nhất |
| Đã cho dùng gì chưa | Chưa cho dùng gì |
Chụp ảnh hoặc quay video ngắn (dáng đứng, vùng bị sưng, phân) gửi qua điện thoại cũng giúp thú y đánh giá nhanh. Nói thật về những gì đã tự cho dùng — giấu đi chỉ làm thú y chẩn đoán sai.
Giữ quan hệ tốt với thú y: vài kinh nghiệm
- Báo sớm, kể cả khi chỉ nghi ngờ. Thú y không ngại một cuộc gọi sớm bằng ngại một ổ dịch lan ra cả xóm.
- Không giấu dịch, không bán chạy. Một lần giấu dịch là mất lòng tin, và có thể mất luôn quyền được hỗ trợ.
- Giữ sổ sức khoẻ cho từng con: ngày tiêm, ngày ốm, ai khám, xử lý gì. Thú y nhìn sổ là hiểu đàn nhanh hơn nhiều.
- Trả công sòng phẳng cho dịch vụ khám chữa ngoài chương trình.
- Hỏi để học: lúc thú y đến, hỏi họ nên quan sát gì, lần sau tự làm được việc gì.
Bắt tay làm và học thêm
- Gọi thú y xã hôm nay: hỏi danh sách vaccine cho đàn và tháng của đợt tiêm tới.
- Điền bảng khung ở trên, treo ở chuồng.
- Gom toàn bộ phiếu tiêm cũ vào một túi nhựa, kẹp vào sổ sức khoẻ.
- Lưu số thú y xã và một số dự phòng (thú y tư nhân trong vùng) vào điện thoại và dán ở chuồng.
Học thêm ở đâu
Trang thông tin của Chi cục Chăn nuôi và Thú y tỉnh thường đăng kế hoạch tiêm phòng và thông báo dịch. Cục Chăn nuôi và Thú y có văn bản hướng dẫn phòng chống các bệnh lở mồm long móng, viêm da nổi cục, tụ huyết trùng. Các buổi họp thôn, lớp khuyến nông trước đợt tiêm là dịp hỏi trực tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Trâu bò cần tiêm những loại vaccine nào?
Thường được khuyến cáo là lở mồm long móng, tụ huyết trùng, viêm da nổi cục, và nhiệt thán ở vùng từng có ổ dịch. Danh sách cụ thể tuỳ tình hình dịch từng tỉnh, nên hỏi thú y xã để có lịch đúng cho vùng mình.
Một năm tiêm phòng cho bò mấy lần?
Không có con số chung cho mọi bệnh. Nhiều địa phương tổ chức hai đợt tiêm chính mỗi năm cho các bệnh như lở mồm long móng, tụ huyết trùng, và có tiêm bổ sung cho con non, con mới mua. Lịch cụ thể do cơ quan thú y tỉnh đặt.
Bò đang chửa có tiêm phòng được không?
Nhiều vaccine vẫn tiêm được, nhưng có loại không dùng ở một số giai đoạn chửa. Luôn báo cho cán bộ thú y biết con nào đang chửa và chửa tháng thứ mấy để họ quyết định.
Bò sốt sau khi tiêm phòng có sao không?
Hơi sốt, giảm ăn, sưng nhẹ chỗ tiêm trong một hai ngày thường là phản ứng bình thường và tự hết. Nếu con vật khó thở, run, ngã quỵ hoặc sưng to lan rộng thì báo thú y ngay.
Gọi thú y cần nói những gì?
Loài, tuổi, có chửa không; bao nhiêu con ốm trong đàn; dấu hiệu chính và từ bao giờ; nhiệt độ nếu đo được; vừa ăn gì; đã tiêm phòng gì và đã cho dùng gì. Kèm ảnh hoặc video ngắn càng tốt.
