Mục đồng: tuổi thơ chăn trâu của người Việt trong sử, thơ và tranh

Mục đồng là chữ Hán Việt chỉ trẻ chăn trâu. Suốt nhiều thế kỷ, chăn trâu là việc của trẻ con ở làng quê Việt: sáng sớm dắt trâu ra đồng, trưa cho trâu đằm, chiều cưỡi lưng trâu về, xen giữa là thả diều, đánh trận giả, nướng khoai. Hình ảnh đó đi vào sử sách với chuyện Đinh Bộ Lĩnh cờ lau tập trận, vào tranh Đông Hồ, vào ca dao, và vẫn còn trong ký ức của nhiều thế hệ dù ngày nay trẻ chăn trâu đã thưa dần.

Vì sao chăn trâu là việc của trẻ con

Trong nền nông nghiệp lúa nước dùng sức kéo, con trâu là tài sản lớn và là "đầu cơ nghiệp". Người lớn bận cày bừa, cấy gặt, còn việc dắt trâu đi ăn, cho trâu tắm, trông trâu khỏi phá lúa thì giao cho trẻ từ bảy tám tuổi trở lên. Đó là việc nhẹ nhưng cần người trông suốt ngày, rất hợp với sức trẻ con.

Đứa trẻ chăn trâu học được nhiều thứ mà sách không dạy: đọc trời mây để biết sắp mưa, biết cỏ nào trâu thích, chỗ nào đất lún, khúc sông nào nước xoáy. Nó cũng học trách nhiệm: để trâu ăn lúa nhà người ta là về bị đòn, để trâu lạc là cả nhà đi tìm.

Một ngày của đứa trẻ chăn trâu

Không phải ngày nào cũng thơ mộng. Mùa rét gió bấc, mùa mưa lầy lội, trưa hè nắng cháy da; những đứa trẻ nhà nghèo còn đi chăn thuê cho nhà giàu để đổi lấy bữa ăn. Ký ức tuổi thơ chăn trâu của nhiều người vì thế vừa có tiếng sáo diều vừa có cả nỗi vất vả.

Đinh Bộ Lĩnh và cờ lau: sử và truyền thuyết

Câu chuyện nổi tiếng nhất về trẻ chăn trâu trong lịch sử Việt Nam là chuyện Đinh Bộ Lĩnh, người về sau dẹp loạn mười hai sứ quân và lập ra nhà Đinh năm 968. Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng lúc nhỏ ông chăn trâu cùng lũ trẻ trong làng, được chúng tôn làm trưởng, bắt chúng khoanh tay làm kiệu khiêng mình và lấy bông lau làm cờ bày trận.

Quanh chuyện này còn nhiều tình tiết dân gian thêm vào, như chuyện ông bị chú cầm gươm đuổi tới bờ sông thì có rồng vàng hiện ra che chở. Những chi tiết đó thuộc về truyền thuyết, có khác nhau giữa các bản kể. Phần đáng tin là hình ảnh một đứa trẻ chăn trâu có tài tập hợp bạn bè, điều mà người đời sau dùng để giải thích tài cầm quân của ông.

Ở cố đô Hoa Lư thuộc tỉnh Ninh Bình hiện nay, lễ hội Hoa Lư hằng năm thường có màn tái hiện cờ lau tập trận.

Mục đồng trong thơ ca và hội hoạ

Thơ Đường: mục đồng chỉ đường

Chữ "mục đồng" quen với người Việt một phần nhờ bài thơ Thanh minh của Đỗ Mục đời Đường, trong đó người khách đi đường mưa phùn hỏi quán rượu ở đâu và "mục đồng dao chỉ Hạnh Hoa thôn", tức đứa trẻ chăn trâu chỉ tay về xóm Hạnh Hoa phía xa. Hình ảnh đứa trẻ chăn trâu là người thông thạo đường làng ngõ xóm trở thành một mô típ quen trong văn chương Á Đông.

Tranh Đông Hồ

Dòng tranh dân gian Đông Hồ ở Bắc Ninh có nhiều bức về trẻ chăn trâu: trẻ ngồi lưng trâu thổi sáo, trẻ thả diều bên trâu. Nét vẽ đơn giản, màu lấy từ điệp, than lá tre, hoa hoè, sỏi son, nhưng hình ảnh trẻ và trâu trong đó là biểu tượng của sự no đủ, thanh bình.

Ca dao

Ca dao về con trâu rất nhiều, câu được nhắc nhiều nhất có lẽ là:

Trâu ơi ta bảo trâu này, / Trâu ra ngoài ruộng trâu cày với ta.

Câu ca ấy thể hiện quan hệ gần như bạn bè giữa người và trâu. Mục Con trâu có bài riêng về trâu trong ca dao, tục ngữ.

Chăn trâu trong Thiền và Đạo

Ở Trung Hoa, Thiền tông có bộ Thập mục ngưu đồ, mười bức tranh chăn trâu dùng hình ảnh tìm trâu, bắt trâu, chăn trâu, cưỡi trâu về nhà để nói về quá trình tu tâm. Truyền thuyết về Lão Tử cưỡi trâu xanh đi về phía tây cũng là một hình ảnh quen trong hội hoạ phương Đông. Những hình ảnh này cho thấy con trâu và người chăn trâu đã thành biểu tượng văn hoá vượt ra ngoài chuyện nông nghiệp.

Diều sáo: thứ đi cùng mục đồng

Thả diều là thú vui gắn chặt với trẻ chăn trâu, vì bãi đê, bãi ruộng sau gặt là chỗ gió lộng, rộng rãi. Ở nhiều vùng đồng bằng Bắc Bộ, người lớn làm diều sáo, gắn ống sáo tre lên thân diều, gió lùa qua tạo tiếng vi vu trên trời. Nhiều làng còn giữ hội thi diều sáo vào dịp hè hoặc sau vụ gặt.

Bên cạnh diều là những thú vui khác của trẻ chăn trâu: đánh khăng, đánh đáo, bắt dế chọi, nặn đất sét, nướng khoai, cua đồng. Thứ gì cũng tự làm từ những gì có sẵn ngoài đồng.

Những rủi ro người xưa ít nói tới

Ký ức đẹp thường che đi những điều không đẹp. Trẻ chăn trâu từng phải đối mặt với:

• Đuối nước khi tắm theo trâu ở sông, ao, đầm sâu.
• Sét đánh khi trú mưa giông dưới gốc cây đơn độc giữa đồng.
• Trâu húc, trâu giẫm, nhất là khi có trâu đực lạ hoặc trâu mẹ mới đẻ.
• Ngã từ lưng trâu khi trâu bất ngờ chạy.
• Lao động sớm, bỏ học vì phải chăn thuê.

Mục đồng hôm nay

Máy cày, máy kéo đã thay sức trâu ở phần lớn đồng bằng; trẻ em đi học cả ngày; đàn trâu thu hẹp dần về vùng trung du, miền núi. Hình ảnh trẻ chăn trâu vì thế ngày càng hiếm. Mục Con trâu có bài riêng về chuyện đàn trâu giảm trong thời cơ giới hoá.

Ở một số điểm du lịch miền núi, hình ảnh trẻ cưỡi trâu trên ruộng bậc thang trở thành đề tài chụp ảnh, có lúc bị dàn dựng để thu tiền. Chuyện này gây tranh cãi vì có thể biến trẻ em thành "đạo cụ" và kéo các em khỏi việc học. Người chụp ảnh nên hỏi ý gia đình, tôn trọng các em và không khuyến khích dàn dựng.

Bắt tay làm: cho trẻ phụ việc chăn nuôi an toàn

Ở nhiều gia đình nông thôn, trẻ vẫn phụ việc trông bò, dê. Mấy điều nên dạy:

• Không đi một mình tới sông, ao, hồ sâu; không tắm theo trâu khi không có người lớn.
• Khi có giông sét, về nhà hoặc vào nơi trú kiên cố, không đứng dưới gốc cây đơn độc giữa đồng.
• Không đứng sau mông bò, không tới gần bò đực, bò mẹ mới đẻ.
• Không quấn dây dắt quanh tay; con vật giật là kéo cả người ngã.
• Rửa tay sau khi tiếp xúc với gia súc và phân.
• Việc chăn không được lấy mất giờ học.

Học thêm ở đâu

• Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội có nhiều hiện vật về nông nghiệp và đời sống làng quê.
• Làng tranh Đông Hồ ở Bắc Ninh: xem in tranh dân gian, trong đó có tranh trẻ chăn trâu.
• Cố đô Hoa Lư ở Ninh Bình: đền thờ vua Đinh, lễ hội có tái hiện cờ lau tập trận.
• Đại Việt sử ký toàn thư phần chép về nhà Đinh, để phân biệt sử chép với truyền thuyết.
• Ông bà trong nhà: hỏi các cụ về tuổi thơ chăn trâu, ghi âm lại. Đó là tư liệu sống quý nhất.