Chăn thả trâu bò vùng cao Việt Nam: cao nguyên đá, thả rừng và mùa rét

Ở vùng cao Việt Nam, chăn thả trâu bò dê không theo một kiểu chung mà theo địa hình và mùa. Trên cao nguyên đá phía Bắc, người H'Mông nuôi bò sát nhà, cắt cỏ trong hốc đá mang về; ở nhiều vùng Tây Bắc và dọc Trường Sơn, trâu bò được thả rông vào rừng hàng tuần rồi mới gom về; ở Tây Nguyên, đàn bò theo mùa rẫy và đồng cỏ. Điểm chung là con trâu, con bò vẫn là tài sản lớn nhất của nhiều gia đình, và người chăn phải đối mặt với rét, dốc, đường xa và thiếu cỏ mùa khô.

Con bò trên cao nguyên đá

Trên vùng cao nguyên đá phía Bắc giáp biên giới, nổi tiếng nhất là khu cao nguyên đá Đồng Văn, đất trồng chỉ là những túi đất kẹp giữa đá tai mèo. Không có đồng cỏ rộng để thả, nên người H'Mông và các dân tộc ở đây phát triển một kiểu nuôi đặc biệt:

• Bò ở sát nhà. Chuồng bò thường dựng ngay cạnh hoặc gần nhà ở, có nơi bò được nhốt gần như quanh năm. Con bò được trông giữ cẩn thận vì nó là tài sản quý nhất.
• Cắt cỏ mang về. Người nhà, nhiều khi là phụ nữ và trẻ lớn, đi cắt cỏ, lá trong các hốc đá, gùi về cho bò ăn. Sau vụ ngô, thân lá ngô là nguồn thức ăn chính.
• Thả ngắn trên nương sau thu hoạch. Khi ngô đã thu, bò được dắt lên nương ăn gốc rạ, cỏ dại, rồi về trước tối.
• Giống bò bản địa chịu khó. Bò vàng vùng cao mà quen gọi là bò H'Mông có tầm vóc khá so với bò vàng đồng bằng, leo dốc giỏi, chịu rét. Mục Giống bò có bài riêng về giống này.

Kiểu nuôi này tốn rất nhiều công cắt cỏ, nhưng đổi lại bò ít đi lạc, ít bị trộm, và phân bò được gom lại bón cho nương ngô, nơi mỗi nắm đất đều quý.

Thả rông vào rừng: kiểu chăn của nhiều vùng núi

Ở những nơi rừng và đồi còn rộng, nhiều gia đình thả trâu bò vào rừng, có khi cả tuần, cả tháng, chỉ thỉnh thoảng lên thăm. Gần tới mùa cày hoặc khi trời chuyển rét thì đi gom về.

Vì sao người ta thả rông

• Ít tốn công: một gia đình vừa làm nương vừa nuôi được vài con trâu bò.
• Rừng và đồi có nhiều cỏ, lá vào mùa mưa.
• Trâu bò tự sinh sản trong đàn, chủ chỉ cần đánh dấu con non.

Cái giá của thả rông

• Mất mát. Trâu bò ngã vực, sa lầy, bị trộm, bị thú hoang tấn công hoặc ăn phải cây độc, chủ không biết tới khi đi tìm.
• Kém tăng trọng. Mùa khô, mùa rét cỏ cạn, đàn gầy rạc; bê nghé đẻ ngoài rừng tỉ lệ sống thấp hơn.
• Khó quản lý phối giống. Bò cái phối với bất kỳ con đực nào trong rừng, chất lượng đàn khó cải thiện.
• Khó phòng bệnh. Đàn không về đủ đợt tiêm phòng thì cả vùng có lỗ hổng, và khi có dịch rất khó kiểm soát.
• Xung đột. Trâu bò phá rừng trồng mới, phá hoa màu của người khác. Nhiều địa phương đã có quy ước cấm hoặc hạn chế thả rông.
• Vùng bay rất rộng. Trâu bò ít gặp người trở nên nhát, gom về rất vất vả.

Lịch chăn theo mùa ở vùng cao

Ở Tây Nguyên và vùng núi miền Trung, nhịp mùa khác: mùa khô kéo dài khiến thiếu cỏ là nỗi lo lớn nhất, còn mùa mưa thì đường sá lầy lội, đàn dễ đi lạc. Người chăn ở đó hay đưa đàn tới ven sông suối, ruộng đã gặt trong mùa khô.

Rét đậm rét hại: bài học đã trả giá

Những đợt rét kéo dài ở miền núi phía Bắc từng làm chết hàng chục nghìn trâu bò, đặc biệt đợt rét đầu năm 2008. Phần lớn số chết là trâu bò gầy yếu, đang thả rông hoặc bị chăn thả giữa trời rét, thiếu thức ăn dự trữ. Từ đó các tỉnh miền núi hằng năm đều ra khuyến cáo chống rét cho gia súc; một khuyến cáo hay được nhắc là không thả trâu bò khi nhiệt độ ngoài trời xuống quá thấp, thường lấy mốc khoảng 12°C, mà giữ trong chuồng kín gió và cho ăn tại chuồng.

Chi tiết làm chuồng giữ ấm nằm ở mục Chuồng trại; dự trữ thức ăn mùa rét nằm ở mục Thức ăn. Ở đây chỉ nhấn mạnh việc của người chăn: gom đàn về sớm trước rét, đừng đợi rét rồi mới đi tìm.

Gom đàn từ rừng về: kinh nghiệm người chăn núi

Gom một đàn trâu bò đã quen rừng là việc vất vả nhất của kiểu thả rông. Người chăn lâu năm có mấy cách:

1. Muối làm mồi. Trâu bò rất thèm muối. Nhiều nơi định kỳ mang muối lên một chỗ cố định trong rừng, đàn quen chỗ đó và tụ về. Khi cần gom, chỉ cần đợi ở chỗ muối.
2. Tiếng gọi quen. Đàn được gọi bằng một tiếng cố định kèm cho muối, cho cám, lâu dần nghe tiếng là về.
3. Gom con đầu đàn. Dắt được con đầu đàn, cả đàn thường theo về.
4. Đi theo dấu. Phân, vết chân, chỗ cỏ bị gặm cho biết đàn đã qua đâu, mới hay cũ.
5. Đi nhiều người, không la hét. Dàn hàng ngang chậm rãi, để đàn có lối đi về hướng làng; la hét, chó sủa dồn ép làm đàn tản vào rừng sâu.

Bài "Gia súc lạc đàn, sổng chuồng" trong mục này có thêm các bước tìm con bị lạc.

Từ thả rông sang bán chăn thả

Nhiều chương trình khuyến nông ở miền núi những năm gần đây khuyến khích chuyển từ thả rông sang bán chăn thả: ban ngày thả có người trông ở bãi gần, tối về chuồng, bổ sung cỏ trồng và thức ăn dự trữ. Ở nhiều nơi, người dân được hỗ trợ giống cỏ trồng như cỏ voi, cỏ VA06 trên đất dốc, và hướng dẫn ủ chua thân ngô.

Lợi ích thấy được:

• Đàn ít mất mát, ít bị trộm.
• Phân được gom để bón ruộng nương.
• Theo dõi được động dục, phối giống có chọn lọc.
• Đàn về đủ để tiêm phòng, tẩy ký sinh trùng.
• Trâu bò có thức ăn qua rét, giảm chết.

Đổi lại tốn công trồng cỏ, cắt cỏ, làm chuồng. Không có cách nào hợp mọi nhà; mỗi hộ cân theo sức lao động, đất trồng cỏ và quy ước của bản.

Bắt tay làm và học thêm

• Đánh dấu và ghi sổ đàn trước khi thả rừng: mỗi con một dấu, sổ ghi màu lông, sừng, dấu riêng. Bài về đeo chuông, bấm số tai có hướng dẫn.
• Chọn một chỗ muối cố định và lên thăm đàn đều đặn mỗi tuần.
• Dự trữ thức ăn cho mùa rét từ cuối mưa: rơm, thân ngô phơi khô hoặc ủ chua.
• Hỏi lịch tiêm phòng của thú y xã và gom đàn về đúng đợt.
• Đọc quy ước bản về chăn thả và hỏi cán bộ nông nghiệp xã về các dự án hỗ trợ giống cỏ, làm chuồng.
• Tham quan những hộ bán chăn thả làm tốt trong xã; nhiều lớp khuyến nông tổ chức đi xem mô hình ngay trong vùng.