Rủi ro lớn nhất của chăn nuôi trâu bò dê cừu thường gồm sáu nhóm: giá bán biến động, dịch bệnh, thời tiết và thiếu thức ăn, con giống kém, đối tác và tài chính, cùng pháp lý, môi trường và an toàn. Không xoá được rủi ro, nhưng giảm được: không dồn hết vốn vào một lứa, tiêm phòng đủ và cách ly con mới, dự trữ thức ăn, mua giống có nguồn gốc, viết hợp đồng rõ, vay vừa sức, và tính trước kịch bản xấu xem mình có trụ được không.
Bản đồ rủi ro của một trại nhỏ
| Nhóm rủi ro | Ví dụ | Dấu hiệu sớm | Cách giảm |
|---|---|---|---|
| Giá | Giá bò hơi giảm khi đến lúc bán; giá thức ăn tinh tăng | Lái buôn ít hỏi, ép giá; tin tức nguồn cung tăng | Bán rải nhiều thời điểm; không vay quá sức; giữ chi phí một kg tăng trọng thấp |
| Dịch bệnh | Lở mồm long móng, viêm da nổi cục, tụ huyết trùng | Thông báo dịch ở vùng lân cận; con vật sốt, bỏ ăn | Tiêm phòng theo lịch thú y; cách ly con mới; hạn chế người, xe lạ vào chuồng |
| Thời tiết | Rét đậm, nắng nóng kéo dài, hạn hán | Dự báo dài hạn; cỏ bắt đầu khô | Che chắn chuồng, chống nóng; dự trữ thức ăn từ trước |
| Thức ăn | Thiếu cỏ mùa khô, mùa rét | Kho dự trữ xuống thấp | Trồng cỏ, ủ chua, trữ rơm; tính số tháng dự trữ |
| Con giống | Mua phải bò bệnh, bò chậm sinh, giống không hợp | Con mới về ăn kém; bò cái lâu không động dục | Mua có nguồn gốc; khám thai, khám sức khoẻ; chọn giống hợp điều kiện |
| Đối tác | Lái buôn trả chậm, doanh nghiệp không thu mua | Thanh toán trễ dần; đổi điều kiện miệng | Hợp đồng rõ; không để nợ dồn; có hơn một đầu ra |
| Tài chính | Nợ đến hạn khi chưa bán được | Dòng tiền âm nhiều tháng liền | Kỳ hạn vay khớp chu kỳ nuôi; quỹ dự phòng |
| Trộm cắp | Mất trâu bò ban đêm | Người lạ dò hỏi; vụ trộm trong vùng | Chuồng có khoá, đèn, chó; thẻ tai, ảnh, sổ đàn; liên kết thôn xóm canh gác |
| Pháp lý, môi trường | Hàng xóm khiếu nại mùi, nước thải; chuồng vi phạm khoảng cách | Có phàn nàn; đoàn kiểm tra | Kê khai chăn nuôi; xử lý phân, nước thải; hỏi quy định trước khi mở rộng |
| An toàn người | Bị bò húc, đá; bệnh lây từ gia súc | Bò đực hung, bò mẹ mới đẻ | Chuồng ép, lối thoát; bảo hộ khi đỡ đẻ, xử lý xác; đi khám khi có triệu chứng |
Rủi ro giá: thứ không điều khiển được
Giá bò hơi, giá sữa, giá thức ăn tinh lên xuống theo cung cầu trong nước, theo lượng bò và thịt nhập khẩu, theo mùa lễ Tết, theo giá ngô, đậu tương thế giới. Người nuôi nhỏ không điều khiển được những thứ đó, nhưng giảm được tác động:
- Không dồn một lứa. Thay vì mua mười con một lúc, chia hai ba đợt cách nhau vài tháng. Bán cũng rải ra.
- Giữ chi phí thấp. Trại có chi phí một kg tăng trọng thấp vẫn có lãi khi giá xuống mà trại khác đã lỗ.
- Biết điểm hoà vốn. Tính trước giá bán thấp nhất mà mình vẫn không lỗ. Bài "Tính toán mô hình nuôi bò vỗ béo" có cách tính.
- Có hơn một đầu ra. Lái buôn, lò mổ, hợp tác xã, nhà hàng. Một đầu ra đóng cửa vẫn còn đầu khác.
- Ghi giá theo tháng nhiều năm để thấy mùa nào giá thường tốt ở vùng mình.
Dịch bệnh: nói ngắn, làm đủ
Phần bệnh được viết kỹ ở mục Phòng bệnh. Ở góc độ rủi ro kinh tế, cần nhớ mấy điều:
- Tiêm phòng theo lịch của cơ quan thú y địa phương là khoản chi rẻ nhất so với thiệt hại khi có dịch.
- Cách ly con mới mua, hạn chế người và xe lạ vào khu chuồng.
- Bệnh phải khai báo như lở mồm long móng, viêm da nổi cục, tụ huyết trùng, nhiệt thán: phải báo thú y và chính quyền, không giết mổ, không bán chạy, không vứt xác ra sông. Bán chạy con bệnh là làm dịch lan rộng và có thể bị xử lý.
- Một số chương trình của Nhà nước có hỗ trợ khi gia súc buộc phải tiêu huỷ do dịch, thường kèm điều kiện đã kê khai, đã tiêm phòng. Đây thêm một lý do để làm đúng.
Thời tiết và thức ăn: tính trước mùa khó
Miền Bắc lo rét đậm rét hại; miền Trung lo nắng nóng gió Lào và hạn; Tây Nguyên, Đông Nam Bộ lo mùa khô dài thiếu cỏ; nhiều vùng lo nắng nóng kéo dài làm bò sữa giảm sữa, bò vỗ béo giảm ăn. Câu hỏi cần trả lời trước mỗi mùa khó là: kho dự trữ của mình đủ cho đàn bao nhiêu ngày?
Cách tính đơn giản: lượng thức ăn thô dự trữ (kg) chia cho lượng đàn ăn mỗi ngày (kg). Nếu ra con số ít hơn số ngày mùa khó thường kéo dài ở vùng mình, phải trồng thêm cỏ, ủ thêm, mua trữ, hoặc giảm đàn trước mùa khó thay vì để bò gầy rồi bán rẻ.
Chống nóng, giữ ấm chuồng trại có bài ở mục Chuồng trại; dự trữ thức ăn có bài ở mục Thức ăn. Bão lũ thì có tài liệu riêng của ngành phòng chống thiên tai; ở đây chỉ nhắc: theo dõi cảnh báo và chuẩn bị chỗ đưa đàn lên cao từ trước.
Con giống và năng suất
Rủi ro con giống không ồn ào như dịch bệnh nhưng ăn mòn lãi từng ngày:
- Bò cái chậm sinh: mỗi tháng không chửa là một tháng nuôi không ra bê.
- Bò vỗ béo lớn chậm: chi phí một kg tăng trọng cao.
- Giống cao sản không hợp chuồng nóng, cỏ kém: tốn tiền mua mà năng suất không như kỳ vọng.
Giảm bằng cách mua có nguồn gốc, ghi sổ sinh sản để phát hiện con chậm, loại thải con kém đúng lúc, và chọn tổ hợp lai hợp điều kiện của mình. Các mục Giống bò và Sinh sản có bài chi tiết.
Những rủi ro tự tạo ra
Có những rủi ro không đến từ bên ngoài mà từ chính quyết định của người nuôi:
- Dùng chất cấm như salbutamol, clenbuterol, vàng ô hoặc trộn kháng sinh vào thức ăn để kích thích tăng trọng. Đây là hành vi bị pháp luật cấm, có thể bị xử phạt nặng, kể cả xử lý hình sự, và gây hại cho người ăn. Lô bò bị phát hiện có thể bị tiêu huỷ.
- Bán gia súc chưa hết thời gian ngưng thuốc: tồn dư trong thịt, sữa; mất uy tín, bị loại hàng.
- Mở rộng quá nhanh khi chưa có kinh nghiệm, chưa có đầu ra, chưa đủ thức ăn.
- Không ghi chép nên không biết mình đang lỗ cho tới khi nợ dồn.
Bảo hiểm và quỹ dự phòng
Nhà nước có chính sách hỗ trợ bảo hiểm nông nghiệp, trong đó có vật nuôi, cho một số đối tượng và địa bàn, với mức hỗ trợ phí khác nhau. Phạm vi và điều kiện thay đổi theo thời kỳ; hỏi cán bộ nông nghiệp xã hoặc các doanh nghiệp bảo hiểm có triển khai bảo hiểm nông nghiệp ở tỉnh mình. Đọc kỹ hợp đồng: bảo hiểm cho những rủi ro nào, loại trừ những gì, điều kiện bồi thường ra sao.
Với hộ nhỏ, cách đơn giản nhất vẫn là quỹ dự phòng: mỗi lần bán bò, giữ lại một phần để dành cho lúc giá xấu, lúc con vật ốm, lúc phải mua thức ăn mùa khó.
Bắt tay làm: bài kiểm tra sức chịu đựng
Lấy kế hoạch nuôi năm tới của bạn và tính lại trong một kịch bản xấu đồng thời:
- Giá bán thấp hơn dự kiến 15%.
- Tăng trọng hoặc sản lượng sữa thấp hơn dự kiến 20%.
- Giá thức ăn mua ngoài cao hơn 10%.
- Mất một con vì bệnh hoặc tai nạn.
Trong kịch bản đó, bạn còn trả được nợ đúng hạn không, gia đình còn đủ chi tiêu không? Nếu không, hãy giảm quy mô, giảm vay, hoặc tìm thêm đầu ra trước khi bắt đầu. Kịch bản xấu không phải lúc nào cũng xảy ra, nhưng người nuôi lâu năm nào cũng đã gặp nó ít nhất một lần.
Học thêm ở đâu
- Thú y xã, chi cục chăn nuôi và thú y tỉnh: lịch tiêm phòng, thông báo dịch.
- Trung tâm khuyến nông tỉnh: tập huấn quản lý trang trại, dự trữ thức ăn, chống rét, chống nóng.
- Cán bộ nông nghiệp xã: kê khai chăn nuôi theo Luật Chăn nuôi 2018, quy định về chất thải, khoảng cách chuồng trại, chính sách bảo hiểm và hỗ trợ.
- Người nuôi lâu năm trong vùng: hỏi họ đã trải qua những năm xấu nào và vượt qua thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Rủi ro lớn nhất khi nuôi bò là gì?
Với hộ nhỏ, hai rủi ro gây thiệt hại lớn nhất thường là giá bán giảm đúng lúc cần bán và dịch bệnh. Ngoài ra còn thời tiết, thiếu thức ăn mùa khó, con giống kém, đối tác không giữ cam kết và nợ vay đến hạn khi chưa bán được.
Làm sao giảm rủi ro giá khi nuôi bò vỗ béo?
Không mua và bán dồn một lứa mà chia nhiều đợt, giữ chi phí một kg tăng trọng thấp, tính trước giá hoà vốn, có hơn một đầu ra và không vay quá sức. Ghi giá theo tháng nhiều năm để biết mùa nào giá thường tốt ở vùng mình.
Gia súc mắc bệnh phải khai báo thì làm gì?
Với các bệnh như lở mồm long móng, viêm da nổi cục, tụ huyết trùng, nhiệt thán, phải báo ngay cho thú y và chính quyền xã, cách ly con bệnh, không giết mổ, không bán chạy, không vứt xác ra sông. Làm đúng giúp ngăn dịch lan và là điều kiện của nhiều chính sách hỗ trợ.
Có bảo hiểm cho trâu bò không?
Nhà nước có chính sách hỗ trợ bảo hiểm nông nghiệp, trong đó có vật nuôi, cho một số đối tượng và địa bàn. Phạm vi và điều kiện thay đổi theo thời kỳ, nên hỏi cán bộ nông nghiệp xã và doanh nghiệp bảo hiểm tại tỉnh, và đọc kỹ các điều khoản loại trừ.
Bài kiểm tra sức chịu đựng cho trại chăn nuôi là gì?
Là tính lại kế hoạch trong một kịch bản xấu: giá giảm khoảng 15%, năng suất thấp hơn 20%, thức ăn đắt hơn 10% và mất một con. Nếu trong kịch bản đó vẫn trả được nợ và đủ chi tiêu thì kế hoạch đủ an toàn; nếu không thì nên giảm quy mô hoặc giảm vay.
