Thức ăn tinh cho trâu bò gồm các loại giàu năng lượng hoặc đạm như cám gạo, cám ngô, bột sắn, khô dầu và các loại bã ướt từ chế biến như bã bia, bã sắn, bã đậu phụ. Chúng bổ sung phần mà cỏ và rơm thiếu, giúp bò vỗ béo nhanh và bò sữa đủ sữa, nhưng chỉ an toàn khi đứng sau thức ăn thô, được chia nhiều bữa và tăng từ từ. Bã ướt rẻ nhưng hỏng nhanh, cần dùng trong vài ngày hoặc ủ ngay; ngô, khô dầu lạc bị mốc có thể chứa độc tố nấm, không được dùng.
Thức ăn tinh để làm gì
Cỏ, rơm cung cấp xơ và một phần năng lượng, nhưng con vật có nhu cầu cao như bò vỗ béo, bò sữa đang vắt, bò cái cuối thai kỳ, bê đang lớn thì không thể ăn đủ năng lượng và đạm chỉ từ thức ăn thô, vì dạ cỏ có giới hạn dung tích. Thức ăn tinh "đậm đặc" hơn, giúp lấp khoảng thiếu đó. Hiểu như vậy để thấy: thức ăn tinh là phần bổ sung, không phải bữa chính.
Nhóm giàu năng lượng
- Cám gạo: phổ biến, rẻ, ngon miệng. Cám gạo có dầu, để lâu dễ ôi, mùi khét, bò ăn kém. Mua vừa đủ dùng, bảo quản khô ráo, kín.
- Ngô hạt nghiền, cám ngô: nhiều tinh bột, năng lượng cao. Nghiền vừa, không quá mịn. Ngô ẩm, mốc có thể có độc tố nấm (aflatoxin), tuyệt đối không dùng.
- Bột sắn, sắn lát khô: tinh bột rất cao, đạm rất thấp. Sắn tươi có chất sinh xyanua; dùng sắn đã phơi khô hoặc chế biến. Phải đi kèm nguồn đạm.
- Rỉ mật đường: ngọt, tăng tính ngon miệng, dùng trộn với rơm, ủ chua, làm bánh dinh dưỡng; dùng nhiều có thể gây tiêu chảy.
Nhóm giàu đạm
- Khô dầu đậu tương: đạm cao, chất lượng tốt, giá thường cao; hay dùng cho bò sữa và bê.
- Khô dầu lạc: đạm cao nhưng rất dễ nhiễm nấm mốc sinh aflatoxin nếu bảo quản ẩm. Chỉ mua hàng khô, không vón, không mùi mốc.
- Khô dầu bông, khô dầu dừa, khô dầu cọ: tuỳ vùng có sẵn; mỗi loại có giới hạn sử dụng riêng, hỏi người bán và khuyến nông.
- Thức ăn hỗn hợp, đậm đặc của nhà máy: tiện, đã phối sẵn; đọc kỹ nhãn để biết là thức ăn hỗn hợp hoàn chỉnh hay thức ăn đậm đặc cần pha thêm cám, và dùng đúng loại cho trâu bò (không dùng thức ăn của loài khác).
Các loại bã ướt từ chế biến
Bã là phụ phẩm của nhà máy bia, nhà máy tinh bột sắn, lò đậu phụ, nhà máy chế biến. Chúng rẻ và nhiều ở gần nơi sản xuất, nhưng rất ẩm và hỏng nhanh.
| Loại bã | Đặc điểm | Cách dùng an toàn |
|---|---|---|
| Bã bia | Ẩm cao, đạm và xơ khá, bò thích | Dùng trong vài ngày; muốn để lâu thì nén kín trong túi hoặc hố, có thể trộn chút muối; bã chua thối, mốc thì bỏ |
| Bã sắn (bã củ mì) | Nhiều tinh bột còn sót và xơ, đạm rất thấp, chua | Dùng tươi hoặc ủ kín; luôn phối với nguồn đạm như khô dầu, cây họ đậu; không cho ăn quá nhiều |
| Bã đậu phụ | Đạm khá cao, rất dễ chua | Lấy trong ngày, dùng ngay hoặc ép ráo, ủ; bã chua nồng, có mùi lạ thì bỏ |
| Bã rượu | Có thể còn cồn và rất chua | Dùng lượng nhỏ, trộn với thức ăn khác; không cho con cái chửa ăn nhiều |
Vì giá trị dinh dưỡng của bã thay đổi theo nhà máy và mẻ sản xuất, hãy coi các nhận xét trên là định hướng chung. Nếu dùng nhiều và lâu dài, có thể gửi mẫu phân tích để biết chính xác.
Cách tính để so sánh bã ướt với cám khô: quy về chất khô. Ví dụ giả định, nếu bã bia có khoảng 20–25% chất khô thì 100 kg bã chỉ có 20–25 kg chất khô. Khi so giá, phải so giá trên mỗi ký chất khô, cộng thêm tiền chở và phần hao hụt do hỏng. Nhiều khi bã "rẻ" lại không rẻ hơn cám.
Nguyên tắc cho ăn thức ăn tinh
- Thô trước, tinh sau hoặc trộn đều cả khẩu phần. Dạ cỏ có xơ làm đệm sẽ chịu được thức ăn tinh tốt hơn.
- Chia nhiều bữa nhỏ trong ngày thay vì đổ một bữa lớn.
- Tăng từ từ trong khoảng một đến hai tuần khi mới bắt đầu cho ăn tinh hoặc đổi loại tinh.
- Giữ đủ thức ăn thô: khẩu phần ít xơ quá dễ làm dạ cỏ bị chua.
- Có nước uống tự do và đá liếm khoáng.
- Theo dõi phân: phân lỏng, có bọt, mùi chua là dấu hiệu dạ cỏ quá tải tinh, giảm ngay.
Không nên tự ý cho bò ăn lượng tinh rất lớn để "ép" tăng trọng nhanh. Ngoài rủi ro dạ cỏ chua, con vật dễ bị viêm móng và bỏ ăn, mất nhiều hơn được.
Bảo quản để không mốc, không ôi
- Kho khô ráo, có mái, kê pallet cao khỏi nền, cách tường.
- Bao để cách xa nước, xa phân bón và hoá chất.
- Dùng theo nguyên tắc nhập trước dùng trước, ghi ngày nhập lên bao.
- Chống chuột: chuột vừa ăn hao vừa làm bẩn thức ăn.
- Mua lượng vừa dùng trong vài tuần, nhất là cám gạo và khô dầu.
- Thức ăn vón cục, đổi màu, mùi mốc, mùi ôi: bỏ, không trộn "cho đỡ phí".
Chất cấm: tuyệt đối không dùng
Trên thị trường từng có những loại "thuốc tăng trọng", "thuốc tạo nạc" trộn vào thức ăn, trong đó có các chất thuộc nhóm beta-agonist như salbutamol, clenbuterol, hoặc chất tạo màu như vàng ô. Những chất này bị cấm sử dụng trong chăn nuôi vì tồn dư trong thịt gây hại cho sức khoẻ người ăn; người dùng và người bán có thể bị xử lý hình sự. Việc trộn kháng sinh vào thức ăn với mục đích kích thích sinh trưởng cũng không còn được phép từ năm 2021. Chỉ mua thức ăn có nguồn gốc rõ ràng, nhãn mác đầy đủ; nghi ngờ thì hỏi cán bộ chăn nuôi, thú y.
Bắt tay làm và học thêm
Bảng so giá theo chất khô
Kẻ một bảng năm cột: tên thức ăn, giá mua mỗi ký (tại thời điểm bạn mua), tỉ lệ chất khô ước lượng (hỏi người bán hoặc khuyến nông), giá mỗi ký chất khô (= giá ÷ tỉ lệ chất khô), và ghi chú hao hụt, công vận chuyển. Điền cho các loại có sẵn quanh bạn: cám gạo, ngô, bã bia, bã sắn, bã đậu. Cập nhật mỗi khi giá đổi. Bảng này giúp bạn quyết định mua gì trong tháng mà không bị cuốn theo chữ "rẻ".
Học thêm ở đâu
Viện Chăn nuôi và các trường nông nghiệp có bảng thành phần dinh dưỡng thức ăn gia súc Việt Nam, giúp tra giá trị trung bình của từng loại. Trạm khuyến nông tỉnh có thể giới thiệu nơi phân tích mẫu thức ăn. Các nhà máy bia, nhà máy tinh bột sắn trong vùng thường có đầu mối bán bã cho người chăn nuôi; nên đến xem cách họ xuất bã và hỏi lịch ổn định.
Câu hỏi thường gặp
Thức ăn tinh cho bò gồm những gì?
Thức ăn tinh gồm nhóm giàu năng lượng như cám gạo, ngô, bột sắn, rỉ mật và nhóm giàu đạm như khô dầu đậu tương, khô dầu lạc, cùng thức ăn hỗn hợp của nhà máy. Các loại bã như bã bia, bã sắn, bã đậu phụ cũng thường được dùng như thức ăn tinh. Chúng bổ sung cho cỏ, rơm chứ không thay thế.
Bã bia để được bao lâu?
Bã bia rất ẩm nên dễ chua, mốc, thường chỉ nên dùng trong vài ngày. Muốn để lâu hơn thì nén kín trong túi hoặc hố như ủ chua. Bã có mùi thối, mốc thì phải bỏ.
Cho bò ăn bã sắn có được không?
Được, bã sắn là nguồn năng lượng rẻ nhưng đạm rất thấp và khá chua. Cần phối hợp với nguồn đạm như khô dầu, cây họ đậu và cho ăn vừa phải, tăng từ từ. Bã đã thối, mốc thì không dùng.
Cho bò ăn nhiều cám có tốt không?
Không. Cám nhiều tinh bột, ăn quá nhiều trong thời gian ngắn dễ làm dạ cỏ bị chua, bò bỏ ăn, tiêu chảy, về lâu dài dễ viêm móng. Thức ăn tinh nên chia nhiều bữa nhỏ, cho sau thức ăn thô và tăng dần.
Thuốc tăng trọng cho bò có được dùng không?
Các chất tạo nạc, tăng trọng như salbutamol, clenbuterol bị cấm trong chăn nuôi vì tồn dư gây hại cho người ăn thịt. Kháng sinh trộn thức ăn để kích thích tăng trưởng cũng không còn được phép từ năm 2021. Chỉ dùng thức ăn có nguồn gốc rõ ràng, nhãn mác đầy đủ.
