Vận chuyển gia súc: giấy kiểm dịch và cách giảm hao hụt trên đường

Chở trâu, bò, dê, cừu ra khỏi tỉnh phải có giấy chứng nhận kiểm dịch động vật vận chuyển do cơ quan thú y cấp tỉnh cấp; trong tỉnh thì tuỳ quy định địa phương, nên hỏi thú y xã. Hao hụt khối lượng khi vận chuyển thường vài phần trăm và tăng theo quãng đường, cái nóng, thời gian nhịn ăn uống. Giảm hao hụt bằng cách chở giờ mát, mật độ vừa phải, sàn chống trơn, không trộn con lạ, cho nghỉ và uống nước, và không chở con ốm, con sắp đẻ.

Giấy tờ khi vận chuyển gia súc

Luật Thú y 2015 quy định động vật vận chuyển ra khỏi địa bàn cấp tỉnh phải được kiểm dịch. Hướng dẫn cụ thể về hồ sơ, trình tự nằm ở các thông tư của Bộ Nông nghiệp về kiểm dịch động vật trên cạn, có sửa đổi theo thời gian. Ý chính người nuôi và lái buôn cần nắm:

Thủ tục, mẫu đơn và thời gian cụ thể có thể thay đổi; luôn hỏi trước chi cục chăn nuôi và thú y tỉnh hoặc trạm thú y nơi đi. Chở gia súc không có giấy kiểm dịch có thể bị xử phạt, bị giữ hàng, và quan trọng hơn là có thể mang dịch bệnh từ vùng này sang vùng khác.

Những thứ nên mang theo xe

• Giấy chứng nhận kiểm dịch, bản gốc.
• Giấy mua bán, danh sách gia súc với số tai, đặc điểm.
• Sổ tiêm phòng nếu có.
• Số điện thoại người bán, người mua, thú y nơi đi và nơi đến.

Hao hụt khi vận chuyển là gì

Gia súc lên xe rồi xuống xe thường nhẹ đi. Phần nhẹ đi đó gồm hai loại:

• Hao hụt do bài tiết: phân, nước tiểu thải ra, dạ cỏ vơi đi khi không ăn uống. Loại này hồi lại khá nhanh sau khi con vật được ăn uống trở lại.
• Hao hụt mô: khi chở lâu, nóng, căng thẳng, con vật mất nước trong cơ thể và tiêu hao chính cơ thể nó. Loại này hồi chậm, có khi mất nhiều ngày, và nếu đi giết mổ thì làm giảm khối lượng thịt xẻ.

Mức hao hụt thay đổi rất nhiều theo quãng đường, thời gian nhịn ăn uống, thời tiết và cách xếp xe. Các tài liệu chăn nuôi thường ghi chuyến ngắn hao vài phần trăm, chuyến dài và nóng có thể cao hơn hẳn. Cách tốt nhất là cân trước và sau vài chuyến của chính mình để biết con số thực tế.

Hao hụt tốn bao nhiêu tiền

Ví dụ giả định: chở 10 con bò, mỗi con 350 kg, tổng 3.500 kg. Nếu hao hụt 5%, đàn bò nhẹ đi 175 kg. Với giá giả định 100 đơn vị/kg hơi, đó là 17.500 đơn vị. Giảm hao hụt xuống 3% thì chỉ mất 105 kg, tức 10.500 đơn vị, tiết kiệm 7.000 đơn vị cho một chuyến. Con số này thường lớn hơn nhiều so với chi phí thêm một lần dừng nghỉ cho uống nước.

Khi mua bán theo cân, hai bên nên thoả thuận rõ cân ở đâu, trước hay sau khi chở, có trừ hao hụt không.

Chuẩn bị trước chuyến đi

1. Chỉ chở con khoẻ. Không chở con ốm, con què nặng, con quá yếu, con sắp đẻ, con vừa đẻ. Đây vừa là quy định về đối xử nhân đạo, vừa là để tránh chết dọc đường.
2. Không cho ăn quá no ngay trước khi chở. Cho ăn thức ăn thô, giảm thức ăn tinh, đủ nước trước đó. Bụng quá đầy dễ chướng, nôn ợ, ngã trên xe.
3. Chuẩn bị xe: thùng xe chắc, vách đủ cao, sàn chống trơn hoặc rải trấu, cát, rơm; có mái che nắng mưa nhưng thông gió tốt; vách ngăn chia ô với xe dài.
4. Cầu lên xuống chắc, có gờ chống trượt, càng thoải càng tốt; nếu có thể, xếp lên xuống ở dốc đất hoặc bệ ngang sàn xe.
5. Chọn giờ chở: sáng sớm, chiều tối hoặc ban đêm vào mùa nóng; tránh giữa trưa.
6. Chia nhóm theo cỡ: không xếp con lớn với con nhỏ, bò đực với bò cái, con có sừng với con không sừng trong cùng một ô.

Xếp xe và trên đường

Mật độ vừa phải

Quá thưa, con vật bị xô đẩy, ngã khi xe phanh, vào cua. Quá chật, con ngã không đứng dậy được, bị giẫm, thiếu không khí. Gia súc đứng vừa khít, có thể hơi tựa vào nhau khi xe chạy nhưng vẫn đủ chỗ để con ngã đứng dậy là vừa. Với chuyến dài, mật độ nên thưa hơn chuyến ngắn.

Lái xe êm

Phanh gấp, tăng tốc đột ngột, vào cua nhanh làm cả thùng gia súc dồn về một phía. Người lái chở gia súc phải lái như chở người đứng.

Dừng kiểm tra

• Sau khi chạy một đoạn ngắn đầu tiên, dừng lại kiểm tra xem có con nào ngã, mắc chân, đứt dây không.
• Với chuyến dài, dừng định kỳ ở chỗ râm mát, kiểm tra từng ô.
• Mùa nóng, khi dừng thì đỗ chỗ thoáng gió; xe đứng yên dưới nắng là thùng xe nóng lên rất nhanh.
• Chuyến rất dài cần có điểm dừng để gia súc xuống nghỉ, uống nước, ăn cỏ khô.

Không đánh, không chích điện bừa bãi

Dồn gia súc lên xuống xe theo cách của bài "Điểm bay và góc mù" trong mục Chăn thả & tập tính: đi chậm, đứng đúng vị trí, dùng tấm chắn. Đánh đập để lại vết bầm, giảm giá trị thịt; lò mổ chuỗi lớn còn trừ tiền với thân thịt bị bầm.

Khi gia súc tới nơi

1. Cho xuống nhẹ nhàng, không để nhảy từ thùng xe cao xuống đất.
2. Nước sạch trước tiên, đủ chỗ uống cho cả lô.
3. Cỏ khô, rơm trước, thức ăn tinh tăng dần trong vài ngày.
4. Nhốt cách ly theo hướng dẫn thú y; không nhập đàn ngay.
5. Kiểm tra từng con: đi lại, vết thương, ho, chảy mũi. Con có dấu hiệu bất thường báo thú y.
6. Ghi lại giờ đi, giờ đến, số con, hao hụt nếu có cân, con nào có vấn đề. Chuyến sau sẽ biết sửa chỗ nào.

Bò mới tới thường mệt, có thể ăn kém một hai ngày đầu. Bỏ ăn kéo dài, sốt, ho, thở khó là lúc gọi thú y, vì căng thẳng vận chuyển làm con vật dễ mắc bệnh hô hấp.

Bảng kiểm một chuyến chở

• Đã có giấy kiểm dịch (nếu ra khỏi tỉnh) và giấy tờ mua bán.
• Chỉ chở con khoẻ, không chửa gần đẻ.
• Xe đã vệ sinh, sàn chống trơn, có mái che, thông gió.
• Chia ô theo cỡ, giới tính, có sừng hay không.
• Chở giờ mát, có kế hoạch dừng nghỉ, nước uống.
• Người lái biết mình đang chở gia súc.
• Nơi đến đã chuẩn bị nước, cỏ, chuồng cách ly.

Học thêm ở đâu

• Chi cục chăn nuôi và thú y tỉnh, trạm thú y: thủ tục kiểm dịch, mẫu giấy tờ.
• Tiêu chuẩn phúc lợi trong vận chuyển động vật đường bộ của Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH).
• Luật Chăn nuôi 2018 có các quy định về đối xử nhân đạo với vật nuôi khi vận chuyển; hỏi cán bộ nông nghiệp xã để được giải thích.