Một số bệnh của trâu bò dê cừu có thể lây sang người nuôi, người giết mổ và người ăn. Những bệnh đáng biết nhất ở Việt Nam gồm nhiệt thán (lây khi mổ xẻ, ăn thịt con vật chết), sảy thai truyền nhiễm do brucella và lao bò (lây qua sữa sống, nhau thai, thai sảy), sán dây bò và sán lá gan lớn (lây qua thịt bò tái sống, rau thuỷ sinh sống), xoắn khuẩn (qua nước tiểu gia súc, nước ngập), cùng vài bệnh ngoài da như nấm da, lở môi truyền nhiễm ở dê cừu. Phòng được bằng vài thói quen: không mổ ăn con vật chết bất thường, đeo găng khi đỡ đẻ và dọn nhau thai, đun sôi sữa, ăn chín, rửa tay — và khi ốm thì đi khám, nói rõ với bác sĩ là mình nuôi gia súc.
Bài này là kiến thức phổ thông để người nuôi tự bảo vệ mình và gia đình, không thay cho việc khám bệnh. Có triệu chứng nghi ngờ thì đến cơ sở y tế.
Bảng tổng hợp: bệnh, đường lây, cách phòng
| Bệnh | Người nhiễm qua đâu | Thói quen phòng |
|---|---|---|
| Nhiệt thán | Mổ xẻ, lột da, ăn thịt con vật chết vì bệnh; tiếp xúc da, lông | Không mổ, không ăn, không bán con vật chết bất thường; báo thú y |
| Brucella (sảy thai truyền nhiễm) | Đỡ đẻ, dọn thai sảy, nhau thai tay trần; uống sữa sống | Đeo găng; đun sôi sữa; báo thú y khi đàn sảy thai |
| Lao bò | Uống sữa sống; tiếp xúc gần con bệnh lâu ngày | Đun sôi hoặc tiệt trùng sữa; báo thú y con ho kéo dài, gầy mòn |
| Sán dây bò | Ăn thịt bò tái, sống có ấu trùng sán (gạo bò) | Ăn chín; mua thịt đã kiểm soát giết mổ |
| Sán lá gan lớn | Ăn rau thuỷ sinh sống, uống nước lã ở vùng có trâu bò nhiễm sán | Rửa kỹ hoặc nấu chín rau thuỷ sinh; uống nước sôi |
| Xoắn khuẩn (leptospira) | Nước tiểu gia súc, chuột; lội nước ngập, bùn có vết xước ở da | Ủng, găng khi dọn chuồng ngập; che vết thương hở |
| Nấm da | Chạm vào vùng da rụng lông của bê, bò | Rửa tay; trẻ em không ôm ấp con vật đang có mảng nấm |
| Lở môi truyền nhiễm (dê cừu) | Chạm vết loét ở môi, miệng dê cừu non bằng tay có vết xước | Đeo găng khi cho bú, chăm con bệnh |
| Bệnh dại | Nước bọt của gia súc bị chó dại cắn | Báo thú y khi gia súc bị chó lạ cắn; không thò tay vào miệng con vật nghi dại |
Nhiệt thán — nguy hiểm nhất, dễ phòng nhất
Nhiệt thán do vi khuẩn Bacillus anthracis. Khi tiếp xúc với không khí, vi khuẩn tạo nha bào cực bền, nằm trong đất được hàng chục năm. Trâu bò dê cừu ăn cỏ ở chỗ đất có nha bào (thường là nơi từng chôn xác con vật chết vì nhiệt thán, hoặc sau lũ lụt đất bị xới lên) có thể mắc bệnh.
Dấu hiệu ở gia súc: chết đột ngột, có khi trước đó chỉ sốt cao vài giờ; xác chướng nhanh, máu đen sẫm, không đông, rỉ ra từ mũi, miệng, hậu môn; xác ít co cứng như bình thường. Thấy con vật chết như vậy:
- Tuyệt đối không mổ xác. Mổ ra là vi khuẩn gặp không khí, tạo nha bào, nhiễm đất nhiều năm.
- Không lột da, không lấy sừng, không xẻ thịt chia nhau hay bán.
- Báo ngay thú y xã và chính quyền xã; giữ người, chó, gia súc khác tránh xa.
- Tiêu huỷ theo hướng dẫn của thú y.
Ở người, nhiệt thán thể da hay gặp nhất: một mụn nhỏ ở tay, mặt, tiến triển thành vết loét có vảy đen ở giữa, thường không đau, kèm phù nề xung quanh. Thể ruột (do ăn thịt) và thể hô hấp nặng hơn nhiều. Các tỉnh miền núi phía Bắc đã nhiều lần ghi nhận ca nhiệt thán ở người sau khi mổ, ăn thịt trâu bò dê chết không rõ nguyên nhân. Ai đã tiếp xúc với con vật nghi nhiệt thán mà xuất hiện vết loét lạ, sốt, đau bụng — đi khám ngay, kể rõ chuyện tiếp xúc.
Ở vùng từng có ổ dịch, cơ quan thú y thường chỉ định tiêm phòng nhiệt thán cho gia súc.
Brucella và lao bò — lây qua sữa sống và nhau thai
Brucella
Vi khuẩn brucella gây sảy thai ở bò (thường vào nửa sau thai kỳ), dê, cừu; con đực có thể viêm tinh hoàn. Loài brucella ở dê cừu được xem là gây bệnh nặng nhất cho người. Vi khuẩn có rất nhiều trong thai sảy, nhau thai, dịch tử cung và có trong sữa.
Ở người, bệnh thường khó nhận ra: sốt lên xuống từng đợt, vã mồ hôi, mệt mỏi, đau khớp, đau lưng kéo dài nhiều tuần. Người nuôi bị sốt kéo dài không rõ lý do nên nói với bác sĩ là mình tiếp xúc với gia súc, nhất là đã từng dọn thai sảy.
Phòng: đeo găng khi đỡ đẻ, dọn thai sảy, nhau thai; cho vào túi kín, chôn hoặc tiêu huỷ theo hướng dẫn, không để chó tha đi; rửa tay, sát trùng chỗ đẻ. Phụ nữ có thai và trẻ em không tham gia dọn thai sảy. Đàn có nhiều con sảy thai: báo thú y lấy mẫu xét nghiệm.
Lao bò
Lao bò do vi khuẩn Mycobacterium bovis, bệnh âm ỉ ở bò: ho kéo dài, gầy dần, hạch to. Người có thể nhiễm khi uống sữa sống của bò bệnh, hoặc tiếp xúc gần lâu ngày. Biện pháp đơn giản và hiệu quả nhất: đun sôi sữa trước khi uống hoặc làm sữa chua, phô mai tại nhà. Sữa bán cho nhà máy được xử lý nhiệt trong quá trình chế biến.
Sán — chuyện của mâm cơm
Sán dây bò
Người là ký chủ chính của sán dây bò (Taenia saginata). Trứng sán theo phân người ra ngoài, nếu phân người lẫn vào bãi cỏ, nguồn nước thì bò ăn phải, ấu trùng vào cơ bắp thành nang nhỏ — dân gian gọi là "bò gạo". Người ăn thịt bò tái, sống, gỏi, nem bò chưa chín có nang sán thì nhiễm sán trưởng thành trong ruột: đau bụng âm ỉ, thỉnh thoảng thấy đốt sán trắng như sợi mì ra theo phân hoặc tự bò ra hậu môn. Phòng cả hai đầu: người nuôi dùng nhà vệ sinh hợp vệ sinh, không phóng uế ra bãi chăn; người ăn nấu chín thịt, mua thịt có kiểm soát giết mổ.
Sán lá gan lớn
Ở vùng có trâu bò nhiễm sán lá gan, nang sán bám trên rau mọc dưới nước. Người ăn sống các loại rau như rau ngổ, rau cần, cải xoong, rau muống hái ở mương ruộng có thể nhiễm, với biểu hiện đau vùng gan, sốt, mệt kéo dài. Phòng: rau thuỷ sinh nấu chín hoặc rửa thật kỹ dưới vòi nước chảy; uống nước đun sôi. (Bài "Ký sinh trùng" cùng mục nói về sán lá gan ở trâu bò.)
Những tình huống hằng ngày cần để ý
- Đỡ đẻ, dọn nhau thai: găng tay dài, rửa tay bằng xà phòng sau đó.
- Chăm bê nghé tiêu chảy: phân bê tiêu chảy có thể chứa vi khuẩn, ký sinh trùng gây tiêu chảy cho người; rửa tay trước khi ăn, không để trẻ nhỏ chơi trong chuồng bê ốm.
- Dọn chuồng sau lũ, mùa mưa: ủng cao su, găng; vết xước ở chân tay phải che kín.
- Gia súc bị chó lạ cắn: báo thú y; theo dõi con vật; người không thò tay vào miệng gia súc có biểu hiện lạ (chảy dãi, kêu rống bất thường, hung dữ đột ngột, liệt).
- Uống sữa tươi tại trại: đun sôi. Sữa "nóng hổi vừa vắt" không có nghĩa là sạch khuẩn.
- Ăn thịt gia súc ốm chết: không. Đây là quy tắc cứng.
Khi nào người nuôi nên đi khám
- Vết loét lạ ở da, đóng vảy đen, không đau, sau khi tiếp xúc với con vật chết bất thường.
- Sốt kéo dài, lên xuống thất thường, đau khớp, mệt nhiều tuần.
- Ho kéo dài nhiều tuần, sụt cân.
- Thấy đốt sán trong phân.
- Bị gia súc nghi dại cắn hoặc dính nước bọt vào vết thương.
Khi đi khám, nói rõ với bác sĩ là mình nuôi trâu bò (dê cừu) và gần đây đã làm gì: đỡ đẻ, dọn thai sảy, mổ con chết, uống sữa sống… Một câu đó giúp bác sĩ nghĩ tới những bệnh mà bình thường họ ít nghĩ tới.
Bắt tay làm và học thêm
- Để sẵn ở chuồng: một hộp găng tay dài, xà phòng, túi nilon dày để đựng nhau thai, thai sảy.
- Dặn cả nhà: con vật chết bất thường thì không ai được mổ, gọi thú y trước.
- Tập thói quen đun sôi sữa tươi trước khi uống, kể cả sữa nhà mình.
Học thêm ở đâu
Trạm y tế xã và trung tâm kiểm soát bệnh tật của tỉnh có tài liệu truyền thông về các bệnh lây từ động vật sang người. Cục Chăn nuôi và Thú y và Bộ Y tế có các hướng dẫn phối hợp phòng chống bệnh nhiệt thán, dại. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và FAO có tài liệu phổ thông về bệnh lây truyền giữa động vật và người theo cách tiếp cận "Một sức khoẻ".
Câu hỏi thường gặp
Bệnh nào từ bò có thể lây sang người?
Hay được nhắc nhất là nhiệt thán, brucella (sảy thai truyền nhiễm), lao bò, sán dây bò, sán lá gan lớn, xoắn khuẩn và nấm da. Đường lây chủ yếu là mổ xẻ con vật chết, tiếp xúc nhau thai, thai sảy, uống sữa sống và ăn thịt, rau sống.
Ăn thịt trâu bò chết có sao không?
Rất nguy hiểm, nhất là khi con vật chết đột ngột không rõ nguyên nhân, vì có thể do nhiệt thán. Mổ xẻ và ăn thịt con vật chết vì nhiệt thán có thể gây bệnh nặng ở người. Phải báo thú y và tiêu huỷ theo hướng dẫn.
Uống sữa bò tươi chưa đun có an toàn không?
Không nên. Sữa sống có thể chứa vi khuẩn lao bò, brucella và các vi khuẩn gây tiêu chảy. Đun sôi sữa trước khi uống hoặc làm sữa chua, phô mai tại nhà là cách đơn giản để phòng.
Ăn bò tái có bị sán không?
Có thể, nếu thịt bò có ấu trùng sán dây bò (bò gạo). Người ăn phải sẽ nhiễm sán trưởng thành trong ruột. Ăn chín và mua thịt đã qua kiểm soát giết mổ giúp giảm nguy cơ.
Nhiệt thán ở người có biểu hiện gì?
Thể da hay gặp nhất: mụn nhỏ tiến triển thành vết loét có vảy đen ở giữa, thường không đau, phù quanh vết loét, thường sau khi mổ hoặc tiếp xúc con vật chết. Thể ruột và hô hấp nặng hơn nhiều. Nghi ngờ thì đi khám ngay.
